WIELKA EMIGRACJA, pol. emigracja polit. po powstaniu listopadowym 1830–31, nazwana tak ze względu na wybitną rolę, jaką odegrała w życiu polit. i umysłowym narodu pol., oraz na liczebność (do 1862 ok. 20 tys. osób); na emigrację udali się wyłączeni z carskiej amnestii inicjatorzy i kierownicy powstania, a także wielu jego uczestników, którzy odrzucili amnestię, licząc na rychłe wznowienie walki; ok. 2/3 emigrantów osiadło we Francji (gł. na prowincji), pozostali — w W. Brytanii, Belgii, Szwajcarii, Algierii i Stanach Zjednoczonych. Była to gł. młoda inteligencja (wywodząca się ze zdeklasowanej szlachty), część bogatych ziemian i plebsu. Obóz liberalno-zachowawczy był reprezentowany przez  Hôtel Lambert z A.J. Czartoryskim na czele; obóz demokr. początkowo skupiał się wokół Kom. Narodowego Pol. (1831–32, pod przewodnictwem J. Lelewela), następnie reprezentowało go  Towarzystwo Demokratyczne Polskie, od którego oderwała się rewol. lewica, tworząc Gromady Ludu Polskiego (Grudziąż i Humań). Ugrupowania emigr. starały się pozyskać poparcie dla sprawy pol. na arenie międzynar.; Hotel Lambert przez akcje propagandowe i zabiegi dyplomatyczne u rządów państw zach., lewica nawiązując ścisłe kontakty z eur. organizacjami rewol. i wolnościowymi ( karbonaryzm, Młoda Europa). Welka Emigracja kierowała za pośrednictwem lelewelistów (lata 30.) i TDP (lata 40.) konspiracjami w kraju, wpływając na wydarzenia 1846–48. W latach 30. i 40. na emigracji skupiało się pol. życie umysłowe i artyst.; 1838 w Paryżu została utworzona przez Towarzystwo Historyczno-Literackie — Biblioteka Pol.; na emigracji tworzyli m.in.: A. Mickiewicz, J. Słowacki, Z. Krasiński, C. Norwid, F. Chopin — tu powstały najwybitniejsze dzieła pol. romantyzmu.

STANY ZJEDNOCZONE. POLONIA I POLACY. Pierwsze wiadomości o Polakach w Ameryce Pn. pochodzą z XVII w.; przybyli oni na teren obecnych S.Z. 1608 do osiedla Jamestown (stan Wirginia); w 2. poł. XVII w. osiedliły się w stanie New Jersey rodziny Zaborowskich i Sadowskich. Polacy walczyli w wojnie o niepodległość S.Z. (1775–83); wyróżnili się m.in. T. Kościuszko i K. Pułaski. Po nieznacznej emigracji w XVII — lata 70. XVIII w. liczniejsza była emigracja polit. zapoczątkowana po I rozbiorze Polski (1772) i trwająca do poł. XIX w., składająca się gł. z żołnierzy kolejnych powstań nar.; rozproszeni na ogromnym obszarze, nie przygotowani do miejscowych warunków i nie nastawieni na stałe osadnictwo, nie wytworzyli trwałych struktur organizacyjnych. Większa fala emigracji do S.Z. z ziem pol. została zapoczątkowana w 2. poł. XIX w.; dominowała emigracja zarobkowa (“za chlebem”), a większość emigrantów nie powróciła do Polski. Najwcześniej rozpoczęła się z ziem zaboru prus. (nasilenie od lat 70. XIX w.), łączyła się z ostatnią potężną falą niem. wychodźstwa zamor. 1870–90; w poł. lat 70. XIX w. ruch emigr. do USA objął także ludność pn. guberni zaboru ros. oraz kilka zach. powiatów zaboru austr., na sile przybrał po 1885. Łącznie z 3 zaborów 1820–1914 do S.Z. napłynęło z ziem pol. ok. 2,3 mln osób (wg źródeł pol. 1913 w USA było ok. 3 mln Polaków). Wśród emigrujących z zaboru prus. znajdowali się gł. Polacy, natomiast z zaboru ros. ludność żyd. stanowiła ok. 15–30%, ukr. ok. 5%, z zaboru austr. odpowiednio: 15–20% oraz 25–30%. Emigrowali gł. niewykwalifikowani robotnicy i bezrolni chłopi; struktura społ.-zaw. i poziom kult. większości emigrantów oraz nieznajomość języka ang. zadecydowały o niskim statusie emigracji pol. w USA. Pierwszą pol. osadą miała być zał. w poł. lat 40. XIX w. osada w Parisville w stanie Michigan; 1854 zostały zał. przez wychodźców ze Śląska osady Panna Maria i Częstochowa w stanie Teksas. Równocześnie powstawały pierwsze pol. organizacje: 1842 Tow. Polaków w Ameryce (od 1852 Tow. Demokr. Wygnańców Pol. w Ameryce), 1874 Organizacja Pol. w Ameryce (J. Barzyński), 1874  Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie (ZPRK), 1880  Związek Narodowy Polski (ZNP); ZPRK i ZNP podejmowały próby zjednoczenia Polonii. Głównym spoiwem było jednak duszpasterstwo prowadzone przez księży ( polskie misje katolickie); jego szykanowanie przez niektórych przełożonych kośc. stało się przyczyną powstania Pol. Nar. Kościoła Katolickiego. Powstały także pierwsze czasopisma: 1842 “Poland. Historical, Literary, Monumental and Picturesque” (F. Sobolewski), 1863 “Echo z Polski”. Polacy uczestniczyli także w amer. życiu nar.; w wojnie secesyjnej (1861–65) po stronie Północy walczyło ponad 2 tys. Polaków (m.in. W.B. Krzyżanowski, J. Karge). Próbę konsolidacji Polonii amer. w czasie I wojny świat. podjął zał. 1914 Polski Centr. Kom. Ratunkowy; ok. 30 tys. osób ze S.Z. zgłosiło się do Armii Pol. tworzonej we Francji (hallerczycy). W okresie wojny emigracja z ziem pol. do USA została zahamowana. W latach międzywojennych przy malejącej liczbie wyjazdów (1918–39 emigrowało ok. 285 tys. osób, a powróciło ok. 123 tys.), spowodowanej restrykcyjną polityką imigracyjną USA, w wychodźstwie z Polski w znacznym stopniu uczestniczyli Żydzi. Emigracja ta miała charakter osiedleńczo-rodzinny, zmniejszyły się odsetki osób zatrudnionych w rolnictwie oraz analfabetów; emigranci wywodzili się gł. z Warszawy i woj. warsz. oraz z białost., krak., lubel. i lwowskiego. Powstało wiele nowych organizacji; były to stowarzyszenia łączące się w duże związki, jednak często zwalczające się nawzajem; zaostrzyły się przeciwieństwa między ZNP i ZPRK. Próbą porozumienia była Pol. Rada Międzyorganizacyjna w Ameryce (utworzona 1936 z udziałem ZNP, ZPRK i  Związku Polek w Ameryce), z której 1944 powstał  Kongres Polonii Amerykańskiej. Po I wojnie świat. zwiększyła się liczba reprezentantów Polonii w stanowych kongresach i administracji oraz w nauce i technice; artyści pol. przyczynili się do rozwoju amer. kultury i sztuki (H. Modrzejewska, P. Negri, I. Paderewski, J. Hofman, M. Sembrich-Kochańska, R. Modrzejewski bracia E. i J. Reszke). W czasie II wojny świat. i w pierwszych latach po jej zakończeniu osiedliło się w USA ok. 150 tys. Polaków; 1947–72 przybyło ok. 302 tys. osób podających Polskę jako kraj urodzenia; po 1980 szacuje się, że wychodźstwo do USA objęło ok. 150 tys. osób. Fala emigracji wojennej, gł. polit., w której większą liczbę stanowili inteligenci, częściej znający język ang., wywarła istotny wpływ na działalność i ideologię wielu organizacji; po 1945 powstało ponad 20 nowych organizacji polonijnych o charakterze kult. i zaw.; także wzrost pozycji społ.-zaw. starej Polonii, jej poziom zamożności i wykształcenia miały wpływ na wytworzenie nowych form działalności organizacji; rozszerzył się zakres współdziałania organizacji polonijnych z organizacjami innych grup etnicznych. Społeczne życie Polonii skupia się w licznych stowarzyszeniach społ., kult., wyznaniowych; większość z nich to ogniwa ZNP, ZPRK i Związku Polek w Ameryce; w większych ośr. działają zrzeszenia grup zaw. (lekarzy, techników, handlowców); organizacją centr. jest nadal Kongres Polonii Amer.; ukazuje się prasa  polonijna w języku pol. i ang.; działalność kult.-oświat. i nauk. prowadzą m.in.  Fundacja Kościuszkowska,  Instytut Józefa Piłsudskiego,  Muzeum Polskie w Ameryce,  Polski Instytut Naukowy w Ameryce, zespół szkół polonijnych w  Orchard Lake; działają pol. szkoły, zespoły folklorystyczne, kluby, są wydawane książki. Liczebność Polonii jest trudna do oszacowania, w zależności od przyjętych kryteriów ocenia się ją na 6–10 mln osób; większość mieszka w miastach (Nowy Jork — ok. 400 tys., Chicago — ok. 300 tys., Detroit — ok. 160 tys., Filadelfia — ok. 100 tys., Buffalo — ok. 80 tys., Pittsburgh, Cleveland); największe skupiska, ukształtowane już w 2. poł. XIX w., znajdują się we wsch. stanach USA; Kalifornia i Floryda stają się ośr. migracji wtórnej (Los Angeles — ok. 70 tys., Miami — ok. 25 tys.). Nastąpiły zmiany w pozycji społ. Polonii; Polacy zdobywają wysokie pozycje w życiu nauk.: O. Halecki, W. Lednicki, Z. Brzeziński, A.V. Schally, w literaturze m.in. Cz. Miłosz; stali się coraz bardziej aktywni w życiu polit. i gosp. (T. Sendzimir, T. Piasecki, M. Kobeliński, B. Piasecka Johnson). Polonia stała się częścią społeczeństwa amer., silnie związaną z nim różnorodnymi więzami środowiskowymi.

NIEMCY. POLONIA I POLACY. Od wczesnego średniowiecza żywe były różnorodne kontakty pol.-niem.: rel., kult., artyst., nauk. i in.; wiązały się z tym indywidualne, często okresowe, wyjazdy Polaków do Niemiec. Początki pol., liczebnie nieznacznych, ośr. wychodźczych (tzw. kolonii emigranckich) sięgają XVIII w.; w związku z unią personalną z Saksonią (August II Mocny) osiadli w Dreźnie i Lipsku pol. wojskowi i osoby związane z dworem; wiele osób wyjechało tam po rozbiorach Polski; w okresie napoleońskim nowe związki z Polską i kolejny napływ Polaków do Saksonii spowodowała unia personalna po utworzeniu Księstwa Warsz. (1807–15; Fryderyk August); po powstaniu listopadowym (1830–31) schroniło się tam ok. 10 tys. Polaków. Również w Berlinie powstała kolonia wychodźcza; był on największym skupiskiem pol. inteligencji w XIX w.; tu pobierali nauki m.in.: H. Cegielski, W. Korfanty, K. Marcinkowski, W. Trąmpczyński. W Niemczech pracowało wówczas wielu wybitnych pol. pisarzy, uczonych i artystów, m.in.: A. Brückner, J. Kraszewski, J. Czekanowski, F. Nowowiejski, S. Przybyszewski; nadwornymi malarzami na prus. dworze byli J. Fałat i W. Kossak. Berlin w XIX w. był również ośr. życia polit. dla Polaków z zaboru prus.; od 1848 Polacy mieli swoją reprezentację w sejmie prus., a od 1871 również w parlamencie Rzeszy, do którego weszli pol. posłowie (m.in.: F. Chłapowski, Korfanty, K. Libelt, W. Seyda, Trąmpczyński, P. Wawrzyniak), tworząc Koło Pol. i występując w obronie dyskryminowanej ludności polskiej. Ogniska życia pol. wytworzyły się także w innych niem. ośr. uniwersyteckich, m.in. w Dreźnie, Heidelbergu, Lipsku, Monachium, Würzburgu. Polscy studenci już na pocz. XIX w. zakładali swoje organizacje (gł. w Berlinie); wspomagali je m.in. mieszkający w Berlinie ks. F. Radziwiłł i hr. B. Hutten-Czapski.

Po 1870 rozpoczęła się zarobkowa emigracja robotn. z ziem pol. do Niemiec; największe skupiska Polaków powstały w Westfalii i Nadrenii (przed wybuchem I wojny świat. ok. 500 tys., pracowali gł. w górnictwie i hutnictwie), następnie w Berlinie (ok. 120 tys.). Powstawały pol. organizacje rel., zaw. (1902  Zjednoczenie Zawodowe Polskie), oświat., kobiece, śpiewacze, młodzieżowe (1889  Sokół), sport.; Polacy pomagali przy budowie kościołów katol., w których potem były odprawiane pol. nabożeństwa (w latach międzywojennych były one systematycznie ograniczane przez niem. kler); powstawały pol. placówki gosp., prasa (m.in. “Wiarus Polski” 1890 i “Narodowiec” 1809 w Zagłębiu Ruhry, “Dziennik Berliński” 1897).

Rozwój przemysłu spowodował migracje niem. ludności roln. ze wsch. prowincji na zach.; od końca XIX w. miejsce ich zaczęli zajmować pol., sezonowi robotnicy rolni (np. 1900 w Saksonii pracowało ok. 90 tys. Polaków), którzy na 3 zimowe miesiące mieli obowiązek wrócić do kraju; z czasem wielu pozostawało całe lata; niem. koła polit. już przed I wojną świat. domagały się ograniczenia ich przyjazdu, ponieważ, jak twierdzono, stanowili oni “polskie niebezpieczeństwo” dla wsch. terenów Niemiec W 1924–31 co roku przyjeżdżało do Niemiec 40–50 tys. Polaków; 1932 granica Niemiec została zamknięta; w Meklemburgii, Brandenburgii, Saksonii i na Pomorzu Zach. pozostało kilka tysięcy rodzin pol. robotników rolnych; 1937, po otworzeniu granicy, przybyło 10 tys. pol. robotników rolnych, 1938 — 60 tysięcy. Po I wojnie świat. wielu Polaków wróciło do kraju; część z Zagłębia Ruhry wyjechała do Francji i Belgii (pozostało ok. 120 tys. i tyleż w Berlinie i in. miastach niem.); na Śląsku w granicach powersalskiego państwa niem. znalazło się ok. 700 tys. pol. ludności autochtonicznej; na Warmii, Mazurach, Pograniczu i Powiślu — ok. 400 tys.; wg szacunkowych obliczeń po I wojnie świat. w Niemczech mieszkało ok. 1,5 mln Polaków, obywateli niemieckich. Konstytucja weimarska gwarantowała mniejszościom nar. prawo do nauczania języka ojczystego oraz używania go w administracji i sądownictwie (dotyczyło to terenów autochtonicznych); w rzeczywistości Polacy mogli z tych praw korzystać tylko w ograniczonej — i coraz bardziej ograniczanej mierze; pod presją polit. i ekon. wielu obawiało się przyznać do polskości, wielu się asymilowało. W 1922 powstał  Związek Polaków w Niemczech (ZPwN); w latach międzywojennych istniały w Niemczech pol. szkoły ( Związek Polskich Towarzystw Szkolnych w Niemczech), prasa, banki, organizacje: oświat., rel., spółdz. ( Związek Spółdzielni Polskich w Niemczech), śpiewacze, młodzieżowe (Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech i Sokół); do 1928 pol. mniejszość miała 2 posłów w sejmie pruskim. Władze niem. nie mogły całkowicie zlikwidować pol. życia organiz. ze względu na liczną mniejszość niem. w Polsce; dzięki pomocy (skromnej) z kraju przetrwało ono (choć bardzo ograniczone) do II wojny świat.; 1939 wszystkie pol. organizacje i instytucje zostały zamknięte; wielu działaczy uwięziono w obozach koncentracyjnych.

Po II wojnie świat. na terenie Niemiec znalazło się ok. 3 mln Polaków — jeńcy wojenni, więźniowie polit., robotnicy przymusowi ( dipisi); wielu wróciło do kraju, część wyjechała do innych państw; 1955 w RFN przebywało ok. 95 tys. dipisów; ok. 20 tys. znalazło się w Berlinie Zach.; w zach. strefie okupacyjnej ze starej emigracji pozostało ok. 100 tys.; z sowieckiej strefy okupacyjnej wszyscy obywatele pol. zostali przymusowo ewakuowani do Polski. W 1945 wznowił działalność Związek Polaków w Niemczech; na tle stosunku do nowej Polski doszło do rozłamu; 1950 powstał Związek Polaków “Zgoda”, współpracujący z władzami PRL; poza tym działają m.in. Pol. Związek byłych Więźniów Polit. Niem. Obozów Koncentracyjnych, Stow. Pol. Kombatantów, Zjednoczenie Pol. Uchodźców; od 1992 działa  Kongres Polonii Niemieckiej. Po 1956 w wyniku postępowania władz adm., w pewnej mierze także polityki rządu wyjechało do RFN ze Śląska, Warmii, Mazur ok. 270 tys. autochtonów, wśród nich wielu związanych z kulturą pol. lub nie uważających się ani za Niemców ani za Polaków (Mazurzy, Ślązacy); deklarowali oni narodowość niem., co było warunkiem otrzymania zgody na wyjazd; 1960–70 opuściło Polskę dalszych 100 tys. osób. Zob. też Niemcy (Niemcy w Polsce).

W latach 70. rozpoczęła się z Polski do Niemiec emigracja ekon., a po 1980 również polit.; 1980–90 w RFN znalazło się ok. 600 tys. młodych Polaków; powstały nowe organizacje o rodowodzie solidarnościowym, wydające własną prasę. Obecnie na terenie Niemiec przebywa ok. 1,5 mln Polaków (część nielegalnie); w Berlinie jest ich ok. 60 tys.; najsilniejsze ośr. znajdują się nadal w Nadrenii Pn.-Westfalii, Hamburgu, Hanowerze, Frankfurcie n. Menem, Mannheim, Monachium, powstały też nowe na terenie Dolnej Saksonii, Hesji, Badenii-Wirtembergii i Bawarii.

FRANCJA. POLONIA I POLACY. Emigracja pol. do Francji rozpoczęła się pod koniec XVIII w. ( emigracje polityczne z ziem polskich). Pierwszy spis emigrantów pol. z 1839 zawierał nazwiska 3472 osób. Na pocz. XX w. zaczęli napływać pol. górnicy i robotnicy rolni. Przed I wojną świat. pracowało we Francji ok. 10 tys. Polaków. W 1910 powstało w Paryżu Koło Pomocy; zostały utworzone szkoły pol. w koloniach górn. w Lallaing (1910), Guesnain (1912) i Barlin (1914); do zarządu Koła weszli m.in.: J.J. Lipkowski (prezes), S. Żeromski oraz W. Gąsiorowski — założyciel (1910) Pol. Tow. Gimnastycznego “Sokół” w Paryżu i pośrednio wielu gniazd sokolich w ośr. polonijnych (niektóre istnieją do dziś); inteligencja twórcza grupowała się wokół zał. 1910 Tow. Pol. Artyst.-Literackiego. Po wybuchu I wojny świat. przy armii franc. utworzono pol. siły zbrojne ( Armia Polska we Francji w I wojnie światowej, Komitet Narodowy Polski). W latach międzywojennych potężna fala uchodźców zarobkowych przybyła do Francji gł. z Westfalii (liczba ich wzrastała do wybuchu II wojny świat.); ok. 30 tys. górników (z rodzinami — ok. 100 tys.) osiedliło się w dep. Pas-de-Calais i Nord. “Westfalczycy” przyjechali z własnymi organizacjami, wydawnictwami, prasą ( “Narodowiec”, “Wiarus Polski”) oraz duchowieństwem i nadawali ton pol. wychodźstwu zarobkowemu. W 1919–38 z Polski do Francji wyemigrowało ok. 650 tys. osób, powróciło zaś ok. 195 tys.; franc. spis ludności z 1931 wykazywał 508 tys. obywateli pol., gł. robotników; w Pas-de-Calais i Nord Polacy stanowili 35,5% ogółu ludności (w całej Francji — 1,2%); ponadto większe skupiska tworzyli Polacy w Regionie Paryskim, w Lotaryngii, Alzacji, Pikardii i Szampanii; słabo zasymilowana Polonia tworzyła gęstą sieć związków i organizacji; 1928 działało 138 stowarzyszeń; 50 organizacji ponadlokalnych skupiało związki o różnym charakterze; ożywioną działalność prowadziła Pol. Misja Katol.; poza tym Polacy brali żywy udział w działalności franc. związków zaw.; 1936 sekcja pol. w CGT (Confédération Generale du Travail) liczyła ok. 80 tys. czł.; 1938 przystąpił do niej Związek Robotników Pol. (zał. 1924). Robotnicy pol. solidarnie uczestniczyli w strajkach i demonstracjach; rosły wśród nich wpływy komunistów, których ideologię popularyzował “Dziennik Ludowy” wyd. przez czł. grup pol. przy FPK.

Po klęsce wrześniowej 1939 do Francji napłynęła emigracja wojenna (15–20 tys.); w czasie okupacji ok. 20 tys. Polaków z Poznańskiego i Łódzkiego zostało przez Niemców przesiedlonych do Alzacji i Lotaryngii; 2 IX 1939 w Lille utworzono Pol. Kom. Obywatelski; 9 IX przystąpiono do formowania armii ( Wojsko Polskie we Francji 1939–40); 30 IX 1939–17 VI 1940 we Francji przebywały pol. władze wojsk. i państw. ( rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie). Polacy przystąpili do ruchu oporu m.in. w oddziałach maquis, jak i w związanych z rządem RP na uchodźstwie organizacjach: Wojsko Pol., Pol. Organizacja Wojsk. i  Polska Organizacja Walki o Niepodległość “Monika”; ogółem we franc. ruchu oporu uczestniczyło ok. 50 tys. Polaków. Po zakończeniu wojny do Francji przybywali pol. dipisi (ok. 100 tys.); wskutek licznych przemieszczeń liczba pol. dipisów we Francji zmalała do 11,5 tys. (1950), by znowu wzrosnąć do ok. 30 tys. (1955). W 1946–48 do Polski powróciło ok. 72 tys. Polaków, gł. górników z tzw. starej emigracji; w latach 70. i 80. przybyło do Francji kilkadziesiąt tys. osób (tzw. emigracja ekon.); po 1968 i 1980 — kilkanaście tys. osób — emigracja polit., gł. ośr. Paryż. Obecnie Polonię franc. szacuje się na 800 tys.–1 mln osób; jest ona niejednolita; zasadniczą i liczniejszą jej część tworzą 4 pokolenia emigracji międzywojennej, drugą (mniej liczną) — przybysze powojenni; znacznie zmieniła się struktura zaw.; wskutek likwidacji kopalń węgla i zmian w przemyśle, górnictwo przestało być gł. zajęciem Polaków; rosnący wskaźnik robotników wykwalifikowanych, a zwł. umysłowych świadczy o awansie grupy pol. we Francji; istotny jest także wkład pol. wychodźców do gospodarki i kultury tego kraju. Mimo asymilacji nie oddalają się od pol. kultury i tradycji; działają 4 katedry języka pol. (2 w Paryżu oraz w Lille i Nancy); na 9 uczelniach franc. są prowadzone lektoraty języka pol.; w Paryżu działa Ośr. Kultury Pol., stacja nauk. PAN,  Biblioteka Polska oraz w Maisons-Laffitte pod Paryżem wydawnictwo  Instytut Literacki. Mimo upadku licznych dawniej organizacji Polonia franc. nadal utrzymuje swoje reprezentacje; działa  Kongres Polonii Francuskiej; istnieją towarzystwa społ. i kult.; liczne jest harcerstwo; działają zespoły muz. i taneczne; istnieje kilka organizacji katol. z licznymi kołami w terenie; problemy współegzystencji Polonii ze społecznością w kraju zamieszkania stara się rozwiązywać Wspólnota Pol.-Franc. (Communauté Franco-Polonaise).

ROSJA. POLONIA I POLACY. Polacy zamieszkujący terytorium byłego ZSRR tworzą 2 rodzaje zbiorowości: 1) pol. mniejszości nar. — powstałe w wyniku zmian terytorium i statusu międzynar. państwa pol.; 2) pol. diasporę — powstałą w wyniku trwających (na większą skalę) od poł. XVIII w. przemieszczeń ludności pol. w głąb eur. części Rosji, do Azji Środk. oraz na Syberię i na Kaukaz, o charakterze najczęściej przymusowym.

Obserwowane od poł. XIV w. osadnictwo pol. na obszarach rus. rozwinęło się od zawarcia unii pol.-litew. 1385, żywiołowa migracja ludności pol., spowodowana w znacznej mierze względami ekon., kierowała się początkowo na Ruś Czerwoną, przyłączoną za Kazimierza Wielkiego do Polski, z czasem na pn. tereny W. Księstwa Litew.; proces ten znacznie się nasilił w XVI w., zwł. po unii lubel. 1569; postępował także proces polonizacji, związany często z akcją misyjną Kościoła katol. i przechodzeniem miejscowej ludności na katolicyzm. Napływ Polaków na ziemie znajdujące się pod panowaniem ros. był związany z wojnami pol.-ros. w XVI i XVII w. i stosowaną praktyką osadzania jeńców wojennych na pustkach. W 1 poł. XVII w. odnotowano pierwsze zesłania Polaków na Ural i Syberię. W 1645 zesłano tam 500 Polaków, którzy znaleźli się w Rosji w czasie Wielkiej Smuty i tzw. dymitriad. Następną dużą grupę zesłańców stanowili konfederaci barscy (ponad 5 tys. osób wywieziono na Syberię) oraz uczestnicy powstania kościuszkowskiego 1794 (10–12 tys. osób).

W okresie 1795–1914 wystąpiły 2 tendencje; pierwsza — cofanie się polskości (w sensie kulturowym i demograf.) z Kresów byłej Rzeczypospolitej pod naciskiem polityki rusyfikacyjnej ( rusyfikacja na ziemiach polskich w XIX w.), łącznie z represjami po powstaniach — listopadowym 1830–31 i styczniowym 1863–64; druga — dobrowolna migracja ludności pol. w głąb Rosji spowodowana wzrastającym zapotrzebowaniem ros. przemysłu na wykwalifikowanych pracowników. Liczbę deportowanych z Królestwa po powstaniu listopadowym ocenia się na ok. 50 tys., w tym ok. 30 tys. żołnierzy wcielonych do armii ros. i wysłanych na Kaukaz i Syberię; ponadto, w ciągu 20 lat po powstaniu, wzięto ok. 200 tys. rekrutów pol., którzy służyli w armii ros. 25 lat. Konfiskatami objęto ok. 3 tys. majątków uczestników powstania z Kresów, w głąb Rosji przesiedlono ok. 50 tys. rodzin (tj. ok. 200 tys. osób) drobnoszlacheckich, kwestionując ich przywileje stanowe. Zamknięto Liceum Krzemienieckie i uniw. w Wilnie (1832), zastosowano represje wobec Kościoła katol. i Kościoła unickiego. Po powstaniu styczniowym najsroższe represje dotknęły Polaków na Litwie i Białorusi; skonfiskowano ok. 2 tys. majątków ziemskich; na katorgę zesłano ok. 50 tys. osób. Represje popowstaniowe spowodowały zmniejszenie skupisk ludności pol. na Kresach byłej Rzeczypospolitej, zwiększenie natomiast pol. diaspory na obszarze Imperium Rosyjskiego. Liczbę ludności pol. na terytorium ros. zwiększyła także dobrowolna migracja w głąb Rosji, spowodowana przyczynami polit., ekon. i kult.; wzmocniły się stare i powstały nowe kolonie pol. w ros. ośrodkach miejskich. W 2 poł. XIX w. wystąpiło zjawisko coraz bardziej masowej emigracji zarobkowej (1890–1914 ok. 400 tys. osób). Szacuje się, że w poł. XIX w. w Imperium Ros. zamieszkiwało (z wyłączeniem Królestwa Pol.) ok. 1,8 mln Polaków, w tym ok. 140 tys. w Rosji właściwej; spis z 1897 wykazał (bez Królestwa Pol.) ok. 1775 tys. Polaków, z tego ok. 886 tys. na terenie 9 guberni zach.; dane te niewątpliwie poważnie zaniżały liczbę Polaków. Bliższe rzeczywistości były obliczenia z 1911 S. Thugutta, który podał następujące dane: liczbę Polaków na obszarze 9 guberni zach. określił na ok. 2,4 mln, w Rosji europejskiej 290 tys., na Kaukazie 36 tys., na Syberii 43 tys. i w Azji Środk. 10 tys.; łącznie ok. 2,8 mln Polaków (bez Królestwa Pol.); obecnie przyjmuje się, że dane Thugutta zaniżały liczbę Polaków w głębi Rosji, poza obszarem 9 guberni zach., o ok. 500–600 tysięcy. W przededniu I wojny świat. największe miejskie skupiska ludności pol. znajdowały się: w Petersburgu (1914 — 70 tys.), Rydze (1913 — 47 tys.), Kijowie (1909 — 45 tys.), Moskwie (1914 — 20 tys.), Odessie (1907 — 24 tys.); w Kamieńskim (ob. Dnieprodzierżyńsk) i Jekaterynosławiu po ok. 15 tys.; kolonie Polaków liczące 3–7 tys. znajdowały się w 19 miastach, zaś 1–3 tys. Polaków zamieszkiwało ok. 70 miast Imperium Rosyjskiego.

Polacy wnieśli wielki i oryginalny wkład w poznawanie Syberii, Kaukazu i Azji Środk., ich osiągnięcia w wielu dziedzinach miały charakter prekursorski; do najznaczniejszych zaliczyć trzeba rezultaty studiów B. Dybowskiego oraz współpracującego z nim W. Godlewskiego nad fauną jez. Bajkał. Podwaliny badań geol. Syberii i Azji Środk. położyli: A. Czekanowski, J. Czerski, K. Bohdanowicz, J. Morozewicz. Wybitną rolę w eksploracji terenu środkowoazjat. odegrali również: B. Grąbczewski, S. Żyliński i L. Barszczewski. Na Kaukazie prowadzili prace topografowie J. Chodźko i H. Stebnicki. Wielkie osiągnięcia odnotowali etnografowie: W. Sieroszewski, M. Witkowski, E. Piekarski, B. Piłsudski i in.

Od wybuchu I wojny świat. nastąpiły intensywne przemieszczenia w głąb Rosji polskiej ludności cyw., związane z ewakuacjami 1915 z Królestwa Pol. (130 zakładów przem. i ok. 200 instytucji oświat. i nauk. wraz z pracownikami), poborem do armii ros. itp. Ewakuacja objęła ponad 600 tys. osób, również Polaków z zajętej przez wojska ros. części Galicji Wsch.; ponadto deportowano do Rosji kilkadziesiąt tysięcy Polaków, obywateli państw centr., internowanych w Królestwie i Galicji oraz jeńców wojennych gł. z armii austr., łącznie ok. 1,5 mln osób, a z jeńcami (wojsk. i cyw.) ok. 2 miliony. Przesiedleńcy pol. skupili się gł. w guberniach mińskiej i mohylewskiej oraz w dużych ośr. przem. i adm. — guberniach piotrogrodzkiej, moskiewskiej, kijowskiej, charkowskiej i in. Napływ uchodźców z Królestwa i rozluźnienie restrykcji wobec Polaków wpłynęły na znaczne ożywienie życia kult. i społ.; powstały pol. teatry i szkoły (łącznie 2085 placówek szkolnych i opiekuńczych, obejmujących ok. 116,4 tys. dzieci). W znacznie szerszym zakresie zaczęła wychodzić prasa pol.; do 1917 przybyło ok. 30 tytułów, związanych z różnymi orientacjami polit.; gł. rolę odgrywała prasa związana z endecją: “Dziennik Polski” i tyg. “Sprawa Polska” w Piotrogrodzie oraz “Gazeta Polska” w Moskwie. Po zwycięstwie rewolucji lutowej nastąpiło ożywienie polit. środowisk pol. w Rosji. Rząd Tymczasowy III 1917 powołał pol.  Komisję Likwidacyjną z A. Lednickim na czele, która pretendowała do roli oficjalnej reprezentacji narodowej. W 1917 powstały organizacje polit. reprezentujące różne orientacje; znajdujący się w opozycji do ugrupowań endeckich działacze demokr. grupowali się w piotrogrodzkim Pol. Komitecie Demokr. i moskiewskim Pol. Klubie Demokr.; działalność ich koordynował Nacz. Komitet Demokr., znajdujący się pod wpływami Lednickiego. Działacze ND skupili się w Pol. Radzie Zjednoczenia Międzypartyjnego (VII 1917). Utworzony z inicjatywy endecji  Legion Puławski przekształcono wiosną 1917 w Samodzielną Dywizję Strzelców Polskich. W III 1917 na wiecu w Piotrogrodzie utworzono Związek Wojskowych Polaków, analogiczne organizacje powstały wkrótce w innych miastach oraz w armiach i na frontach; VI 1917 na zjeździe delegatów pol. związków wojsk. opowiedziano się za zorganizowaniem armii pol. i utworzono  Naczelny Polski Komitet Wojskowy, tzw. Naczpol; z jego inicjatywy na Białorusi powstał I Korpus Polski (gen. J. Dowbór-Muśnicki) oraz 2 korpusy na Podolu i Wołyniu; łącznie wojsko pol. w Rosji liczyło ok. 10 tys. żołnierzy.

Sytuacja Polaków w Rosji zmieniła się po rewolucji październikowej 1917; bolszewików poparła znikoma część Polaków, choć dużą rolę w rewolucji bolszewickiej odegrali działacze rewol. pochodzenia pol.: F. Dzierżyński, J. Marchlewski i in.; niepowodzeniem zakończyła się próba tworzenia pol. oddziałów rewolucyjnych. W 1918–19 zlikwidowano wszystkie pol. instytucje i prasę nie podporządkowane komunistom. Mnożyły się aresztowania i egzekucje pol. działaczy społ. i niepodl. oraz wojskowych. Spotęgowanie represji nastąpiło z chwilą wybuchu wojny pol.-bolszewickiej 1919–21; Polaków zsyłano do organizowanych od 1918 obozów koncentracyjnych i miejsc odosobnienia; pol. jeńców wojennych rozstrzeliwano często na miejscu w masowych egzekucjach, więziono w głębi Rosji bądź zsyłano na pn. bez szans na przeżycie. Od 1918 wystąpiło zjawisko spontanicznej repatriacji ludności pol., początkowo do byłych guberni zach., potem dalej do kraju, szacowanej na ok. 500 tys. osób; w ramach całej akcji repatriacyjnej (XI 1919–VI 1924) przybyło do Polski ok. 1,2 mln osób, w tym 460 tys. Polaków.

Liczba ludności pol. w ZSRR w okresie międzywojennym jest trudna do ustalenia; spis ludności w ZSRR z 1926 wykazał blisko 783 tys. Polaków — obywateli ZSRR, z tego 467 tys. na Ukrainie, 205 tys. w Ros.FSRR (140 tys. w części eur.), 97 tys. na Białorusi oraz 8 tys. w Azji Środk. i 6 tys. na Zakaukaziu; dane te, drastycznie zaniżone, były kilkakrotnie weryfikowane. Źródła pol. liczbę Polaków w ZSRR w dwudziestoleciu międzywojennym oceniają na 1,2–1,3 mln, w tym — na Mińszczyźnie ok. 260 tys., Homelszczyźnie 230 tys., Kijowszczyźnie 160 tys., Podolu 300 tys. i ok. 300 tys. na pozostałym obszarze państwa. Ludność pol. autochtoniczna w przeważającym stopniu zamieszkiwała na wsi (67,2%). Napływowa ludność pol. osiedlała się przeważnie w miastach i ośr. przemysłowych. Najliczniejsze kolonie miejskie ludności pol. w ZSRR znajdowały się w: Leningradzie (34 tys.), Moskwie (17 tys.), Kijowie (13 tys.), Kamieńskim (ponad 15 tys.), Odessie (10 tys.), Charkowie (6 tys.), Mińsku (5 tys.). Polityka władz sowieckich wobec ludności pol. wynikała z ogólnych założeń leninowskiej polityki narodowościowej, tj. dążenia do wychowania patrioty sowieckiego mówiącego językiem nar. (pol.), wrogiego wobec swojej ojczyzny historycznej. Sprawami pol. kierował początkowo Komisariat do Spraw Pol. w ramach Lud. Komisariatu do Spraw Narodowości, potem tzw. Biuro Polskie przy KC RKP(b), mające swoje oddziały przy rejonowych i obwodowych komitetach RKP(b). W 1921 uchwalono (X Zjazd RKP(b)) założenia nowej polityki narodowościowej, tzw. autochtonizacji; zrodził się z niej tzw. eksperyment polonijny, tj. utworzenie w nadgranicznych rejonach Białorusi i Ukrainy pol. autonomicznych jednostek adm. ( Polski Rejon Narodowościowy na Ukrainie im. Juliana Marchlewskiego, Marchlewszczyzna, i  Polski Rejon Narodowościowy na Białorusi im. Feliksa Dzierżyńskiego, Dzierżyńszczyzna); eksperyment pol. przewidywał m.in. powołanie pol. szkolnictwa. W 1928 liczba szkół pol. w ZSRR wynosiła 577 z ponad 45 tys. uczniów i 980 nauczycielami. Odsetek dzieci pol. pobierających naukę w języku pol. był jednak niewielki, bo wynosił 38,9%. Większość stanowiły szkoły 4-letnie i tylko 30 z nich miało status szkoły średniej. Oprócz szkolnictwa podstawowego i średniego działały w różnych okresach pol. placówki o statusie szkoły wyższej, mające z reguły zadanie przygotowywania kadr do sowietyzacji ludności pol., np. Inst. Polskiej Kultury Proletariackiej Ukr. Akad. Nauk, Polski Inst. Wychowania Społ. w Kijowie, czy Polski Inst. Pedagogiczny w Mińsku. Dużą rolę w sowietyzacji środowisk pol. odgrywała prasa polskojęzyczna, wydawana na stosunkowo znaczną skalę; 1935 ukazywało się 18 tytułów o ogólnym nakładzie ok. 50 tys. egz.; centr. codzienną gazetą był organ Biura Pol. KC WKP(b) “Trybuna Radziecka” (1927–38); z innych wymienić należy wydawany w Kijowie “Głos Radziecki” (1933–41), który po 1938 pozostał jedyną pol. gazetą w ZSRR. Od poł. 1922 władze sowieckie rozpoczęły represje wobec księży i Kościoła katol.; wytaczano procesy, m.in. głośny proces zwierzchnika Kościoła w Rosji abpa J. Cieplaka i 15 księży katol. (III 1923); rozwiązywano wszelkie zgromadzenia i bractwa rel., aresztując ich członków; stopniowo zamykano też kościoły (1939 były czynne tylko kościoły dla dyplomatów). W latach 30. terror stalinowski zwrócił się przeciwko całej ludności pol. w ZSRR. Opornie rozwijająca się kolektywizacja rolnictwa w rejonach zamieszkanych przez Polaków oraz ponowne zaostrzenie stosunków między Warszawą a Moskwą spowodowały m.in. antypol. kampanię, która przerodziła się w represje wobec ogółu Polaków. W 1935 rozwiązano Marchlewszczyznę i wiosną 1936 rozpoczęto akcję wysiedlania ludności pol. z niej i z innych rejonów Ukrainy do Kazachstanu. Z Ukrainy wywieziono ogółem ok. 250 tys. Polaków (ok. 100 tys. zmarło w czasie transportu). Masowe wywózki Polaków z Białorusi zaczęły się wiosną 1938. Antypolskie represje objęły również skupiska Polaków w miastach. Wysiedlano Polaków gł. z miast przygranicznych — Kamieńca Podolskiego, Winnicy, Berdyczowa, Żytomierza, Słucka, Mozyrza, Połocka, Mińska i Leningradu. Szacuje się, że podczas represji w latach 30. (łącznie z ofiarami kolektywizacji) straciło życie ok. 400 tys. Polaków.

W czasie II wojny świat. nastąpiły masowe przemieszczenia ludności pol. w głąb ZSRR, tereny z dużymi skupiskami ludności pol. zostały włączone do państwa sowieckiego w wyniku najazdu Armii Czerwonej i zajęcia ziem wsch. Rzeczypospolitej IX 1939 oraz zmian terytorialnych po zakończeniu II wojny świat. ( deportacja — Deportacje na ziemiach polskich 1939–48;  przemieszczenia ludności na ziemiach polskich 1939–50). Wkroczenie armii sowieckiej na ziemie wsch. Rzeczypospolitej (17 IX 1939) zapoczątkowało politykę terroru i represji. Akty eksterminacji dotknęły zarówno składających broń żołnierzy, jak i ludność cywilną. Zbiorowe egzekucje miały miejsce w Grodnie, Rohatynie, Wołkowysku, Oszmianie, Mołodecznie i in.; IX 1939 z rąk żołnierzy sowieckich zostało rannych i zabitych ok. 20 tys. osób; do niewoli sowieckiej dostało się ok. 200 tys. żołnierzy pol. (w tym oficerowie uwięzieni w obozach w  Kozielsku,  Ostaszkowie,  Starobielsku, następnie zamordowani), a także 8 tys. internowanych w krajach bałtyckich, które 1940 przyłączono do ZSRR; 95–145 tys. jeńców wojennych deportowano w głąb ZSRR. Przyłączoną do ZSRR część terytorium RP (201 tys. km2, tj. 52% obszaru przedwojennej Polski) zamieszkiwało 13,4 mln osób, w tym 5,2 mln Polaków. Łącznie z Polakami z terenów krajów bałtyckich włączonych do ZSRR 1940 oraz 300 tys. uchodźców spod okupacji niem., społeczność pol. w ZSRR 1940–VI 1941 liczyła ok. 7 mln osób. Na ziemiach tych dostosowano strukturę społ.-ekon. i polit. do warunków sowieckich. Władza praktycznie znajdowała się w rękach NKWD. Zlikwidowano wszelkie przejawy pol. życia kult., społ. i gosp.; jesienią 1940 ostry, represyjny kurs polityki sowieckiej wobec ludności pol. uległ pewnemu złagodzeniu i zezwolono na prowadzenie w pewnym okresie działalności pol. instytucjom kult. i oświat. (m.in. pol. teatr, radio, wydawnictwa).

Nadal były prowadzone na wielką skalę deportacje ludności pol. z ziem zajętych do obozów pracy przymusowej i miejsc osiedlenia w północnej Rosji, na Syberii i w Azji Środkowej. W przeprowadzonych od II 1940 do VI 1941 czterech wielkich deportacjach w głąb ZSRR zostało przesiedlonych od kilkuset tys. do 1,1 mln (wg różnych szacunków) obywateli polskich. Ponadto w głębi Rosji znaleźli się Polacy wcieleni do Armii Czerwonej (ok. 150 tys.), uchodźcy ewakuowani przed wkraczającymi 1941 wojskami niem. (ponad 250 tys.), kilkadziesiąt tysięcy Polaków (trudno precyzyjnie określić) z terytoriów Litwy i Łotwy przyłączonych 1940 do ZSRR. W sumie liczba obywateli pol., którzy do poł. 1941 znaleźli się w głębi ZSRR, razem z wcielonymi do Armii Czerwonej, sięgała 2 mln osób (z tego ok. 1,2 mln było narodowości pol., pozostali to Żydzi, Ukraińcy i Białorusini, a także Litwini i Rosjanie); 440 tys. obywateli pol. osadzono w 40 obozach pracy przymusowej; do amnestii 1941 przeżyło nie więcej niż 170 tys. osób; największa śmiertelność panowała w łagrach na dalekiej północy (Czukotka, Kołyma), gdzie zmarło ponad 70% uwięzionych, także wśród deportowanych dzieci. Falę ofiar pociągnęła za sobą ewakuacja tysięcy pol. więźniów po wybuchu wojny niem.-sowieckiej 1941; często rozstrzeliwano więźniów na miejscu; w więzieniach lwow. zamordowano w ten sposób ok. 8 tys. osób, w Łucku ponad 4 tys., w obozie wojsk. w Sławucie na Ukrainie co najmniej kilka tysięcy, w Berezweczu na Wileńszczyźnie 4 tys. osób, w tym wiele kobiet i dzieci.

Po nawiązaniu przez Moskwę stosunków dyplomatycznych z pol. rządem na uchodźstwie w Londynie (VII 1941) sytuacja Polaków w ZSRR uległa pewnej poprawie. Na podstawie amnestii zwolniono do 14 X 1941 wg danych sowieckich ok. 345,5 tys. Polaków, w obozach zaś miało jeszcze pozostawać ok. 42,2 tys. osób. Strona pol. kwestionowała te dane, domagając się przywrócenia obywatelstwa pol. wszystkim, którym obywatelstwo to zabrano, i objęcia ich amnestią oraz wyjaśnienia losu wziętych do niewoli i deportowanych Polaków, którzy zaginęli, w tym ponad 10 tys. pol. oficerów z obozów jenieckich w Starobielsku, Kozielsku i Ostaszkowie. Sformowane na podstawie pol.-sowieckiego układu z 30 VII 1941 (układ Sikorski–Majski) wojsko pol. w ZSRR, pod dowództwem gen. W. Andersa, opuściło, w wyniku zmiany polityki Stalina wobec Polski, granice ZSRR (115 742 osoby); pozbawiło to pozostałą rzeszę Polaków perspektywy wydostania się z ZSRR. W tym czasie komuniści pol. działający w ZSRR (W. Wasilewska, A. Lampe) z inicjatywy władz sowieckich organizowali  Związek Patriotów Polskich (ZPP), którego jednym z gł. zadań było organizowanie wojska pol. ( Pierwsza Dywizja Piechoty im. T. Kościuszki). Po wkroczeniu Armii Czerwonej na wsch. ziemie II RP władze sowieckie dokonywały masowych aresztowań, pacyfikacji i deportacji ludności pol.; 1944 NKWD zamordowało w rejonie Lidy ok. 10 tys. osób, w Szczuczynie ponad 8 tys., a w Oszmianie 6 tys. W 1944–45 z obszaru Polski (w przedwojennych granicach) deportowano ok. 200 tys. osób, w tym 60 tys. żołnierzy AK, 10 tys. górników z Górnego Śląska i Opolszczyzny, a także osoby aresztowane przez NKWD, m.in. na Mazurach.

Zmiana granic między Polską a ZSRR po II wojnie świat. postawiła problem wymiany ludności na zasadzie wyboru obywatelstwa. Umowa w tej sprawie, podpisana 6 VII 1945, obejmowała tylko te osoby, które 1939 posiadały obywatelstwo pol. oraz te, które walczyły w armii gen. Z. Berlinga lub ją wspierały czynnie. Władze sowieckie utrudniały akcję repatriacji (krótkie terminy składania podań, wyznaczenie początkowo daty zakończenia repatriacji na 31 XII 1945 itp.) nie chcąc tracić siły roboczej. W 1944–49 repatriowało się do Polski ogółem 1,5 mln osób, w tym z Ukrainy ok. 790 tys., z Białorusi ok. 270 tys., z Litwy ok. 180 tys., z pozostałych obszarów ZSRR ok. 260 tys. osób (Polacy stanowili 94%, Żydzi 4,3%). Repatriacja dzieci pol. z głębi ZSRR przedłużyła się do 1952; powróciło ponad 6 tys. dzieci i młodzieży, pozostało jednak w ZSRR 75–100 tys. pol. dzieci. Trwająca do lata 1952 akcja repatriacyjna nie objęła osób osadzonych w więzieniach i obozach pracy przymusowej, Polaków — żołnierzy Armii Czerwonej oraz deportowanych w końcowym etapie wojny. W 1955–59 repatriowano jeszcze ok. 250 tys. osób (w tym ok. 40 tys. osób pochodzenia żyd.); odtąd tylko jednostkom udało się wrócić do kraju. Do poł. lat 50. z byłych ziem wsch. II RP dokonywano nadal masowych wywózek byłych obywateli pol.; dotknęły one w większym stopniu osoby pochodzenia ukr., białorus. i litew., lecz również Polaków; np. na przeł. lat 40. i 50. wysiedlono w głąb ZSRR kilkanaście tysięcy pol. rodzin z granic Litew. i Łot.SRR. Znaczna grupa Polaków (kilkadziesiąt tysięcy osób) pozostała po II wojnie w sowieckich więzieniach i obozach.

Ustalenie rzeczywistej liczby i rozmieszczenia Polaków w ZSRR po II wojnie świat. jest problemem złożonym; 4 kolejne powszechne spisy ludności ZSRR przeprowadzane 1959–89 wykazały stały spadek liczby ludności pol. (spis z 1959 wykazał 1380 tys. Polaków, 1970 — 1167 tys., 1979 — 1151 tys., 1989 — 1126 tys.). Dane te są kwestionowane jako mocno zaniżone. Przyjmuje się, że na terytorium ZSRR pozostało łącznie 2,3–2,5 mln ludności pol.; na zaniżenie liczby Polaków w ZSRR niewątpliwie miało wpływ, po latach prześladowań, ukrywanie polskości oraz postępujący silnie proces asymilacji, w tym językowej. Przez cały okres powojenny Polacy w ZSRR byli pozbawieni własnych stowarzyszeń i instytucji społ.-kult., szkolnictwa i prasy (jedynym dziennikiem wyd. w języku pol. był od 1953 “Czerwony Sztandar”, od 1990  “Kurier Wileński”). Władze sowieckie zwalczały Kościół i życie rel.; setki świątyń zostało zniszczonych, zamkniętych lub przeznaczonych na magazyny, kluby, muzea; księży zsyłano do obozów pracy, kopalń i miejsc odosobnienia. Mimo to Kościół katol. odegrał dużą rolę w zachowaniu przez ludność pol. w ZSRR tożsamości narodowej. Od poł. lat 70. wystąpiło zjawisko ożywienia rel., wzrosła liczba parafii; organizowano nowe i restytuowano dawne diecezje (m.in. archidiecezja mińsko-mohylewska, diecezja grodzieńska, żytomierska, kamieniecka i lwow., a także administracja apostolska w Moskwie, Karagandzie i Nowosybirsku). Zmiany społ.-polit. zachodzące w ZSRR od końca lat 80. ożywiły środowiska pol., a rozpad imperium 1991 spowodował, że Polacy stali się częściami społeczeństwa nowych państw:  Białorusi (Polacy na Białorusi),  Estonii (Polacy w Estonii),  Kazachstanu (Polacy w Kazachstanie),  Litwy (Polacy na Litwie),  Łotwy (Polacy na Łotwie),  Ukrainy (Polacy na Ukrainie), a także Federacji Ros., Gruzji, Mołdawii i in.; 80% Polaków zamieszkuje Białoruś, Ukrainę i Litwę; na pozostałych obszarach Polacy są rozproszeni; w Federacji Ros. żyje ok. 100 tys., gł. w Moskwie i Petersburgu oraz na Syberii (ok. 22 tys.). Od 1988 powstają pol. stowarzyszenia i związki kult.-oświat., m.in.  Związek Polaków na Białorusi,  Związek Polaków na Litwie,  Związek Polaków na Łotwie,  Związek Polaków w Rosji,  Związek Polaków na Ukrainie,  Związek Polaków w Kazachstanie, Stow. “Dom Polski” w Moskwie z oddziałami m.in. w Irkucku, Nowosybirsku, Tomsku, Wołgogradzie i Stawropolu, Stow. Kult.-Oświat. “Ogniwo” w Irkucku, a z ich inicjatywy pol. szkoły, czytelnie, biblioteki, a także prasa.

UKRAINA. POLONIA I POLACY. Po ustaniu ruchów migracyjnych po I wojnie świat. w granicach Ukr.SRR mieszkało 500–650 tys. Polaków, gł. na obszarach dawnych Kresów I Rzeczypospolitej oraz w m.: Kijów, Odessa, Żytomierz, Berdyczów, Kamieńskie (od 1936 Dnieprodzierżyńsk); w większości była to autochtoniczna ludność chłopska i drobnoszlachecka (ok. 80%); podstawą jej odrębności była tradycja pol. rodowodu oraz religia rzymskokatol. (przy częstej nieznajomości języka pol. — do 50% deklarujących narodowość pol. podawało jako język ojczysty ros. lub ukr.). W dobie liberalnej polityki lat 20., a zwł. po podjęciu tzw. programu pol. autonomii socjalist. (1925–36), społeczność pol. miała w miarę korzystne warunki życia; utworzono  Polski Rejon Narodowościowy na Ukrainie im. Juliana Marchlewskiego, umożliwiono rozwój szkolnictwa pol. wszystkich szczebli (działający w Kijowie Pol. Inst. Pedag. uzyskał status wyższej uczelni), powołano Inst. Pol. Kultury Proletariackiej Ukr. Akad. Nauk, dano Polakom możliwość korzystania z pomocy kredytowej oraz preferencyjnych przydziałów maszyn, nawozów itd. W zasadzie nie podejmowano szeroko zakrojonych represji wobec duchownych katolickich. Zdecydowany opór wsi pol. przeciwko kolektywizacji władze sowieckie uznały za świadectwo niepowodzenia programu autonomii socjalist.; od pocz. lat 30. ograniczano działalność instytucji pol., od 1935 zaś rozpoczęto masowe represje i deportacje ludności pol. oraz prześladowanie duchownych katolickich. Największa fala deportacji nastąpiła 1937 (objęła do 60% ludności pol. niektórych rejonów); w propagandzie partyjno-państw. Polak stał się synonimem “wroga władzy ludowej”, “szkodnika”, “sabotażysty”, “szpiega”.

Na obszarach przyłączonych 1939 do Ukr.SRR znajdowało się przynajmniej 2,5 mln Polaków (2,3 mln stałych mieszkańców, ponadto uciekinierzy wojenni); kilkaset tysięcy zostało deportowanych, zesłanych lub przesiedlonych na wschód (Syberia, Kazachstan, Ural) przed wybuchem wojny niem.-sowieckiej. Na obszarze okupacji sowieckiej pol. organizacje konspiracyjne powstawały od IX 1939, m.in. w Stanisławowie Tajna Organizacja Wojsk. (na podstawie decyzji szefa sztabu Nacz. Wodza), na Wołyniu –Orzeł Biały; od jesieni 1939 stopniowo tworzono ogniwa SZP, następnie ZWZ (obszar Lwów z podporządkowanymi okręgami: wołyńskim, stanisławowskim, tarnopol.) i Szarych Szeregów, rozbijane aresztowaniami i deportacjami; podczas okupacji niem. prowadził działalność ZWZ-AK, 1941–42 odcinki  Wachlarza, wojew. delegaci rządu RP na kraj, okręgi BCh, NOW, NSZ; 1944 w ramach akcji  “Burza”, walkę z Niemcami podjęła  Dwudziesta Siódma Wołyńska Dywizja Piechoty Armii Krajowej, oddziały 5 dyw. AK uczestniczyły w wyzwoleniu Lwowa; na terenach wyzwolonych żołnierzy AK przymusowo wcielano do Armii Pol. w ZSRR lub Armii Czerwonej, część aresztowano (oficerów) i wywieziono do obozów w głębi ZSRR ( Diagilewo), m.in. komendanta obszaru lwow. AK, płka W. Filipkowskiego (“Janka”). W 1941–44, niezależnie od ciężarów okupacji niem., ludność pol. była obiektem agresji ze strony części ukr. organizacji niepodl. oraz uzbrojonych band okolicznej ludności chłopskiej (zwł. na Wołyniu). W wyniku krwawych walk pol.-ukr. zginęło 80–100 tys. Polaków (gł. kobiet, osób starszych, dzieci), 300 tys. opuściło swe siedziby i uciekło na zachód. Po ponownym wkroczeniu na te ziemie wojsk sowieckich, Polacy stali się obiektem masowych represji, gł. w związku z działalnością AK i struktur Polskiego Państwa Podziemnego. W 1944–48 oraz po 1956 na mocy porozumień rządowych ok. 1 mln osób narodowości pol. wyjechało z terytorium Ukr.SRR do Polski.

Po zakończeniu powojennych ruchów migracyjnych na Ukrainie mieszkało ok. 360 tys. Polaków (wg spisu powszechnego 1959), w latach 80. — ok. 300 tysięcy. Do końca lat 80. Polacy byli pozbawieni możliwości kultywowania własnej odrębności nar., szkoły z pol. językiem wykładowym oraz instytucje kult. i rel. były nieliczne i poddawane nieustannym szykanom władz. Dopiero od 1985 rozpoczął się rozwój sieci organizacji i stowarzyszeń pol., umożliwiono nawiązanie żywszych kontaktów między Polakami na Ukrainie i krajem. W 1988 powstało m.in.  Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej, 1991  Związek Polaków na Ukrainie, I 1992  Federacja Organizacji Polskich na Ukrainie. Istnieją 2 szkoły z pol. językiem nauczania i ponad 100 pol. grup samokształceniowych, trwają zabiegi na rzecz dalszej rozbudowy sieci pol. instytucji oświatowych.

LITWA. POLONIA I POLACY. Według spisu ludności z 1923 w Rep. Litew. (1918–39) było 65,6 tys. Polaków (3% ogółu ludności); dane te są kwestionowane i przyjmuje się liczbę ok. 200 tys. (10% ogółu ludności); zamieszkiwali gł. rejon Kowna i na pn. od tego rejonu (Kiejdany) oraz na pograniczu z Polską (Wiłkomierz, Uciana, Koszedary). Reforma rolna 1919–30 znacznie osłabiła pol. ziemian, pozbawiając ich ziemi bez odszkodowania; pol. inteligencja masowo emigrowała do Polski. Na położenie ludności pol. niekorzystnie oddziaływały również konflikty pol.-litew. (spór o Wileńszczyznę). Polityka władz litew. miała charakter antypol., zmierzała do osłabienia ekon. Polaków, ich izolacji w życiu publicznym. Aktywność Polaków, mocno ograniczona, koncentrowała się na działalności oświat. i społ.-ekon.; gł. organizacją oświat. było Tow. Kult.-Oświat. “Pochodnia” (zał. 1924); 1938 było 10 szkół podstawowych (ok. 300 uczniów), 3 gimnazja prywatne (w Kownie, Poniewieżu i Wiłkomierzu); dostęp do szkół wyższych był ograniczony. Działały m.in. Klub Sport. “Sparta”, organizacje robotn., roln., instytucje bankowe, spółdzielnie roln., towarzystwo ubezpieczeniowe; wychodził 1 dziennik “Dzień Polski”, 2 tyg. lud. “Chata Rodzinna” i “Dzień Świąteczny”, 1 dwutyg. młodzieżowy “Głos Młodych”, 2 mies.: fachowy “Poradnik Rolnika” i akademicki “Iskry”. Na mocy układu sowiecko-litew. z 10 X 1939 do Litwy została przyłączona część Polski (Wileńszczyzna) z 322 tys. Polaków (mieszkańców Wileńszczyzny i uciekinierów z głębi kraju); ludność została poddana władzy kolejnych rządów: I sowieckiego (17 IX–27 X 1939), litew. (28 X 1939–15 VI 1940), II sowieckiego (15 VI 1940–VI 1941), niem. (VI 1941–poł. 1944) oraz III sowieckiego i litew. (od 2 poł. 1944). Władze litew. przystąpiły do brutalnej litwinizacji Wilna, m.in. zamknęły uniw., miastu starano się nadać charakter litew.; mimo to rozwinęło się pol. życie kult. (zwł. teatr i kabaret). W okresie okupacji sowieckiej 11–13 VII 1940 nastąpiły masowe aresztowania działaczy pol.; zamknięto wszystkie pol. organizacje, także teatry i kabarety Wilna; 14 VI 1941 zaczęła się następna fala aresztowań i zsyłek. Podczas II wojny świat. na Wileńszczyźnie istniał okręg Służby Zwycięstwu Polski, następnie ZWZ-AK; komendanci: płk N. Sulik (“Karol”), od 1940 płk A. Krzyżanowski (“Wilk”); 1942–43 tworzono oddziały partyzanckie (oddział “Kmicica”, rejon jez. Narocz), 1943–44 przekształcone w brygady, 1944 połączone w 3 zgrupowania, liczące łącznie ok. 6 tys. partyzantów; walczyły z Niemcami i formacjami litew. (III 1944  Glinciszki ; V 1944 Murowana Oszmianka); VII 1944 AK podjęła próbę samodzielnego wyzwolenia Wilna ( “Ostra Brama”), stoczyła bitwy, m.in. pod  Krawczunami ; po wkroczeniu Armii Czerwonej oddziały AK zostały rozbrojone, żołnierze wywiezieni do obozów w głębi ZSRR. Po II wojnie świat. w 2 falach tzw. repatriacji (1945–47 i 1955–57) Litwę opuściło ponad 200 tys. Polaków, gł. inteligencji; pozostali gł. chłopi i mieszkańcy podwileńskich miasteczek oraz nieliczni Polacy na Kowieńszczyźnie. Polakom zaczęło zagrażać wynarodowienie; sytuacja poprawiła się w latach 60., kiedy zaczęła się formować nowa inteligencja pol., wykształcona w Wil. Inst. Pedag. (od 1961 katedra polonistyki); 1953 było 345 szkół i klas pol., 1988 — 88, ostatnio liczba wzrosła do 123 (1991); poziom wykształcenia Polaków należy do najniższych (5% ogółu ma wyższe wykształcenie). W 1993 na Litwie było 250–300 tys. Polaków; zamieszkują gł. Wilno (110 tys., 19% ogółu mieszk.) i 4 rejony Wileńszczyzny: solecznicki (81%), wil. (63%), święciański (29%) i trocki (24%); nieliczni na Kowieńszczyźnie; w Kownie 0,7% ogółu mieszk. (1990), a w 4 rejonach (janowskim, koszedarskim, kiejdańskim i kowieńskim) odsetek ten wynosi 1–1,5%. Kultura pol. rozwija się w 3 nurtach: zespoły pieśni i tańca (Wilia i Wileńszczyzna), teatry i kółka lit. (1954–56, 1958–67 i od 1987 przy redakcji “Czerwonego Sztandaru”, 1989 przekształcone w sekcję pol. Związku Pisarzy Litwy). Ważne zmiany zaczęły się 1988; powstało Stow. Społ.-Kult. Polaków na Litwie (od 1989 p.n.  Związek Polaków na Litwie); rozwinęła się też prasa; wychodzą:  “Kurier Wileński”, dwutyg. “Znad Wilii” (od 1989), mies. “Magazyn Wileński” (od 1990) i tyg. “Słowo Wileńskie” (od 1994); są nadawane pol. programy radiowe i telewizyjne. Sytuacja Polaków na Litwie jest jednak nadal skomplikowana; Litwini odzyskali poczucie nar. godności, a wśród pol. mniejszości nastąpiło ożywienie pol. tradycji i języka; wpływa to na powstawanie różnorodnych napięć, nieporozumień i trudności.

KAZACHSTAN. POLONIA I POLACY. Kazachstan był miejscem zsyłki pol. zesłańców polit. od końca XVIII w.; pierwszymi byli konfederaci barscy. Nabrał znaczenia jednak w tym zakresie dopiero w XIX w., kiedy wielu uczestników powstań nar. zostało zesłanych do północnego Kazachstanu; część trafiła również do twierdzy Wierny (ob. Ałma Ata) i Semipałatyńska. Polacy brali udział w ekspedycjach badawczych, m.in. Z. Sierakowski; włączali się także do życia gosp. i kulturalnego Kazachstanu (pierwsza apteka w Wiernym była zał. 1882 przez Polaka; organizowali biblioteki publ. i muzea). W 2 poł. lat 30. XX w. odbyły się przymusowe przesiedlenia do Kazachstanu ludności pol., zwł. mieszkańców  Polskiego Rejonu Narodowościowego na Białorusi im. Feliksa Dzierżyńskiego i Polskiego Rejonu Narodowościowego na Ukrainie im. Juliana Marchlewskiego; zostali oni skierowani do zagospodarowania Kazachstanu wzdłuż linii kol. z Kustanaju do Tałdy Kurganu; z powodu b. ciężkich warunków z co najmniej 250 tys. osób wywiezionych 1936 ponad 100 tys. zginęło. W czasie II wojny świat. (po 17 IX 1939) do Kazachstanu deportowano ludność zamieszkującą wsch. tereny RP, gł. pol. rodziny inteligenckie, w większości kobiety i dzieci. W latach wojny przez Kazachstan przeszła także fala Polaków, którzy, korzystając z ogłoszonej VIII 1941 amnestii, kierowali się z łagrów dalekiej pn. i wsch. na pd. ZSRR. W 1942 w Kazachstanie było 153 tys. Polaków; część wraz z armią gen. W. Andersa opuściła ZSRR, część powróciła do kraju (ok. 64 tys.); 1945 pozostało ok. 66 tys. (gł. przesiedleńcy z 1936). Według spisu z 1989 ok. 60 tys. mieszkańców Kazachstanu jest pol. pochodzenia, wg innych danych — ponad 100 tys.; zamieszkują przede wszystkim północny Kazachstan (60%), gł. obwody kokczetawski (ok. 26 tys.), celinogradzki (ok. 10 tys.) i karagandzki (ok. 7 tys.). Na pd. Polacy mieszkają w Ałma Acie i okolicznych miejscowościach; małe skupiska znajdują się także w innych miastach i obwodach Kazachstanu. Przemiany polit. lat 90. pozwalają na odrodzenie świadomości pol. pochodzenia, powrotu do pol. tradycji, a także religii katolickiej. Powstały pierwsze pol. organizacje: 1990 Pol. Stowarzyszenie Kult.-Oświat. “Polonia Północna” w obwodzie kokczetawskim oraz Pol. Centrum Kultury z siedzibą w Celinogradzie, 1994  Związek Polaków w Kazachstanie; zaczęły się tworzyć grupy artyst.-śpiewacze; młodzież pol. z Kazachstanu uczestniczy w imprezach organizowanych w kraju dla Polonii przez Stow. “Wspólnota Polska”.

KANADA. POLONIA I POLACY. W XIX w. na teren obecnej Kanady dotarły niewielkie grupy uchodźców — uczestników pol. powstań nar.; postacią najwybitniejszą wśród nich był inż. K. Gzowski. Falę masowej emigracji zapoczątkowali 1858 Kaszubi (do 1890 — ok. 20 tys.), którzy tworzyli zwarte osady w prow. Ontario. Polska emigracja do Kanady 1890–1914 (ok. 60 tys.) miała charakter chłopski, wywodziła się gł. z Galicji; podobny charakter miała emigracja z okresu międzywojennego (ponad 40 tys.). W okresie II wojny światowej Kanada przyjęła ok. 1000 pol. uchodźców wojennych, a 1946–56 z terenu zach. Europy — 64 tys. dipisów i byłych żołnierzy PSZ na Zach.; reprezentowali oni wszystkie grupy społ. i zaw. (ok. 20% osób z wyższym wykształceniem). W 1957–89 do Kanady przybyło ponad 70 tys. Polaków (z tego ok. 40 tys. w latach 80.); 1990 liczbę ludności pol. pochodzenia szacowano na 400 tys.; gł. skupiska w prow. Ontario (m.in. Toronto — ponad 47 tys.), poza tym w Winnipeg (prow. Manitoba) oraz Montrealu (prow. Quebec). W Kanadzie działa ok. 300 polonijnych organizacji, parafii, towarzystw rel., kombatanckich i zaw.; największą organizacją jest  Związek Polaków w Kanadzie; działa Kongres Polonii Kanad.; dużą aktywność wykazują: Stow. Pol. Kombatantów, Stow. Techników Pol. oraz ZHP i powstała na pocz. lat 80. Polish Canadian Action Group; od 1945 działa w Toronto Pol. Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa (rodzaj banku polonijnego); funkcjonują 2 instytucje nauk. ( Polski Instytut Naukowy w Kanadzie i  Kanadyjsko-Polski Instytut Badawczy), ok. 70 pol. szkółek sobotnich, wychodzi prasa (m.in. “Związkowiec”, “Głos Polski — Gazeta Polska”, “Echo”, “Czas”).

Koralowa); gł. półwyspy: Jork, Eyre'a; największe wyspy: Tasmania, Kangaroo, Bathurst, Melville'a, Groote Eylandt.

Polacy w Australii. Pierwsi Polacy dotarli do Australii w 2 poł. XVIII w. (J.A. Forster w 1772–75, K. Karnicki ok. 1790). W 1803 w Australii osiedlił się pierwszy Polak — J. Potowski (zesłany przez sąd ang.); po powstaniu listopadowym przypłynęli tu emigranci polit., m.in. A.K. Drucki-Lubecki, L. i F. Platerowie, a po Wiośnie Ludów — pol. uczestnicy walk na Węgrzech. Niektórzy Polacy osiągnęli znaczącą pozycję, np. E. Boberski był burmistrzem w Ararat, L. Bernstein — w Lismore, a L. Kabat komendantem policji w Gippsland. W 1839–43 licznych odkryć, m.in. złota w Nowej Pd. Walii, dokonał geograf i geolog P.E. Strzelecki; 1914–20 badania w Australii i Oceanii prowadził antropolog i etnograf B. Malinowski; opisy z podróży po Australii w 2 poł. XIX w. opublikowali S. Wiśniowski i S. Korzeliński. W latach 40. XIX w., razem z ludnością niem., emigrowali do południowej Australii nieliczni Polacy z Wielkopolski i Śląska; w latach 50. przybyły większe grupy pol. chłopów, którzy osiedlili się k. Clare i utworzyli osadę Polish Hill River (nie później niż 1857), z własnym kościołem i szkółką; opiekę nad skupiskiem pol. sprawował jezuita L. Rogalski; osada zachowała odrębność etniczną aż do I wojny światowej. W 1 poł. XX w. w Australii było nadal niewielu Polaków, 1947 zanotowano ok. 6 tys. osób urodzonych w Polsce. Przybycie na przeł. lat 40. i 50. ok. 65 tys. Polaków, gł. dipisów, oraz kolejne fale przybyszów po 1956 i 1980 (w latach 80. ok. 25 tys.) ukształtowały współcz. Polonię austral.; spis ludności z 1986 wykazał ok. 68 tys. osób urodzonych w Polsce i ok. 69 tys. używających języka pol. w domu; 1988 ludność pochodzenia pol. szacowano na 130–180 tys.; gł. ośr.: Melbourne (ok. 33% wszystkich Polaków w Australii), Sydney (ok. 25%), Adelaide, Perth, Brisbane, Newcastle, Wollongong. W Australii działają liczne organizacje polonijne: ogólnokrajowe (m.in. Stow. Polskich Kombatantów, Komisja Oświat., Fundusz Wieczysty, Zjednoczenie Polek, ZHP, Fundacja Popierania Kultury Pol. — POLCUL), stanowe i lokalne (m.in. stowarzyszenia, domy i kluby pol., zespoły folklorystyczne, kluby sport., szkółki, ośr. kolonijne); znaczną większość organizacji skupia  Rada Naczelna Polskich Organizacji w Australii. Ukazują się tyg.  “Wiadomości Polskie” i “Tygodnik Polski”, mies.  “Kurier Zachodni” oraz organ duszpasterstwa pol. “Przegląd Katolicki”; są nadawane pol. programy radiowe. Działa duszpasterstwo rzymskokatol. (m.in. chrystusowcy, zmartwychwstańcy, jezuici, paulini, franciszkanie, nazaretanki) oraz mniej liczny Kościół adwentystów. Na wyższych uczelniach wykłada wielu Polaków, m.in. socjolodzy — J. Zubrzycki, J. Smolicz, A. Jamrozik, J. Pakulski, filozof J. Srzednicki, astronom A. Przybylski, psycholog R. Johnston, językoznawca A. Wierzbicka; ważny wkład w kulturę austral. wniósł także malarz S. Ostoja-Kotkowski. Oprócz wymienionych socjologów badania nad Polonią austral. prowadzili historycy L. Paszkowski, M. Szczepanowski (1962 założono Pol. Tow. Historyczne w Australii).

BRAZYLIA. POLONIA I POLACY. Pierwsze wiadomości o Polakach na terenie Brazylii pochodzą z okresu walk Hiszpanów i Portugalczyków o ten kraj z Holandią; w armii hol. zasłynęli K. Arciszewski i Z. Szkop. Po wojnach napoleońskich przybyli do Brazylii pierwsi wychodźcy polit., następnie uczestnicy pol. powstań nar. (m.in. A. Przewodowski, Trompowscy, F. Rozwadowski, B. Rymkiewicz, A. Brodowski, H. Babiński); przyczynili się oni do umocnienia państwowości oraz rozwoju życia gosp. i kult. nowego kraju. Za początek emigracji zarobkowej uważa się przybycie do Brazylii (1869) 16 rodzin z Górnego Śląska, które osiedliły się w Paranie (pomagał im E. Saporski-Woś) i zał. pierwszą pol. kolonię Pilarzinho; nasilenie emigracji z ziem pol. do Brazylii przypada na tzw.  gorączkę brazylijską. Ogółem do 1914 znalazło się w Brazylii ponad 150 tys. pol. emigrantów. Od I wojny świat. fala emigr. opadła, pewne nasilenie nastąpiło 1914–22 i 1928–31; ogółem 1918–39 przybyło do Brazylii ok. 50 tys. Polaków; w czasie II wojny świat. prawdopodobnie — 3 tys. Polaków; po jej zakończeniu osiedliło się ich w Brazylii killkanaście tysięcy. Pierwsza pol. organizacja  Towarzystwo Polskie im. Tadeusza Kościuszki (zał. 1890); w tym samym roku zał. w Rio de Janeiro towarzystwo Zgoda; pierwsza pol. szkoła powstała 1876 w Orleans (H. Durski); 1892 K. Szulc zaczął wydawać w Kurytybie “Gazetę Polską w Brazylii”. W 1918–38 Polonia brazyl. przejawiała większą aktywność społ. i polit.; zwiększyła się liczba organizacji, wzrosła liczba szkół pol. (1935 — ponad 300). W 1929 w Paranie powstała Pol. Partia Republ. z prof. Sz. Kossobudzkim na czele, która wprowadziła do Kongresu Stanowego 2 deputowanych; dalszy rozwój życia społ.-polit. Polonii zahamowały wyd. 1938 dekrety, zmierzające do likwidacji w Brazylii odrębności narodowościowych. W czasie II wojny świat. Polonia brazyl. zał. sieć Kom. Niesienia Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce; utworzyła Związek Ochotników Pol. z Ameryki Pd. (przewodn. W. Breowicz); ok. 580 ochotników wstąpiło do Pol. Sił Zbrojnych. Liczbę Polaków w Brazylii szacuje się obecnie na 800 tys.; większe skupiska w stanach: Parana, Rio Grande do Sul (Erechim), Santa Catarina, Săo Paulo, Espírito Santo i Rio de Janeiro. Działalność Polonii skupia się w licznych organizacjach, zwł. w Paranie ( Uniăo Juventus, Tow. Pol. im. Tadeusza Kościuszki, Tow. im. marszałka J. Piłsudskiego, zał. 1905), Rio de Janeiro (Tow. Dobroczynne “Polonia”, zał. 1890), Săo Paulo (Rada Organizacji Polonijnych, zał. 1866) i Pôrto Alegre (Tow. “Polonia”, zał. 1898); od 1990 są podejmowane próby zjednoczenia organizacji polonijnych, powstały BRASPOL i konkurencyjna POLBRAS. Jednym z ważniejszych czasopism jest “Lud”. W Kurytybie znajduje się siedziba Pol. Misji Katol. (w Brazylii pracuje wielu pol. księży i zakonników). Polonia brazyl. wniosła duży wkład w życie gospodarcze Brazylii (ponad 200 tys. ha wykarczowanej puszczy, blisko 1 mln ha ziemi uprawianej obecnie), kult.-nauk. (Z. Ziembiński, W. Romanowski, Z. Wieliczka, A. Rydygier, Kossobudzki, J. Szymański, Cz. Bieżanko) i polit. (m.in. R. Wachowicz, T. Sobociński, A. Bobiński, F. Gryzełko). Polonia brazyl. zorganizowała uroczyste obchody Tysiąclecia Chrztu Polski, a 1971 obchodzila stulecie emigracji pol. w Brazylii.

WIELKA BRYTANIA. POLONIA I POLACY. W XIV i XV w. Polacy pojawiali się w Anglii sporadycznie, gł. kupcy oraz wysłannicy król.; pol.-ang. kontakty kult. zostały zapoczątkowane w XVI w.; 1548–53 działał w Anglii pol. reformator rel. J. Łaski, odgrywając ważną rolę w tworzeniu Kościoła anglik., w XVII w. S. Hartlib przyczynił się do reformy szkolnictwa ang., W. Bytner zaś wykładał na uniw. w Cambridge i w Oksfordzie; wielu młodych Polaków studiowało na ang. uniwerstytetach. W 2 poł. XVII w. w Londynie osiedliła się grupa  braci polskich. Pierwsi pol. uchodźcy polit. pojawili się po upadku powstania kościuszkowskiego 1794; duże skupiska powstały po powstaniu listopadowym 1830–31 (ok. 800–1000 osób); pojawiły się pierwsze organizacje; od 1834 działała sekcja Towarzystwa Demokratycznego Polskiego (TDP), od 1835 Gromady Grudziąż i Humań ( Lud Polski). Następne fale emigrantów przybyły po Wiośnie Ludów 1848 i powstaniu styczniowym 1863–64 ( emigracje polityczne z ziem polskich); 1856 powstała  Gromada Rewolucyjna Londyn; 1886 — Tow. Pol. w Londynie. Pod koniec XIX w. przybyła pierwsza grupa emigrantów w poszukiwaniu pracy, gł. robotnicy; u nich znalazła poparcie Centr. Organizacja Pol. Partii Socjalist. (przeniesiona 1890 z Genewy do Londynu); w Londynie powstał ośr. wydawniczy PPS, 1891–1903 drukowano “Przedświt” i “Światło”.

Pod koniec XIX w. Wielką Brytanię zamieszkiwało ok. 2 tys. Polaków. Wybuch I wojny świat. ożywił nadzieje na odzyskanie przez Polskę niepodległości. W Londynie powstały przedstawicielstwa  Komitetu Narodowego Polskiego; utworzono ok. 25 stowarzyszeń pol., powstało kilka szkół. Po 1918 wielu Polaków wróciło do Polski. W okresie międzywojennym liczbę Polaków szacuje się na 3,5–5 tys., gł. rzemieślników oraz robotników zatrudnionych w górnictwie i tkactwie; zamieszkiwali Londyn, Manchester oraz Glasgow i Lanark w Szkocji. Polskie organizacje społ. i kośc. istniały jedynie w Londynie i Manchesterze; działalność kontynuowało Tow. Pol. oraz Polska Misja Katol. (zał. 1894).

W czasie II wojny świat., po klęsce Francji 1940, Londyn stał się stolicą pol. emigracji wojennej; tu przeniosły się władze RP ( Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, Rada Narodowa), nacz. wódz i znaczna część wojska ( Polskie Siły Zbrojne w Wielkiej Brytanii w II wojnie światowej); powstały i rozwinęły działalność partie polit., stowarzyszenia nauk., kult., rel. i oświat.; organizowano archiwa i biblioteki ( Biblioteka Polska), 1939 utworzono Polski Ośr. Nauk., 1947 Inst. Hist. im. Gen. Sikorskiego (od 1964  Instytut Polski i Muzeum Gen. Sikorskiego); powstawały pol. szkoły i placówki akademickie, a także stowarzyszenia kombatanckie, związki grup zaw., organizacje opiekuńcze; ukazywało się wiele pism, m.in. “Wiadomości Polskie” (od 1946  “Wiadomości”),  “Myśl Polska”,  “Polska Walcząca”, “Orzeł Biały” oraz najpopularniejszy  “Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”.

Po II wojnie świat. trwały migracje Polaków z Wielkiej Brytanii do Polski oraz do Wielkiej Brytanii z krajów eur. (gł. Włoch i Niemiec), Bliskiego Wschodu, Indii i Afryki; 1946–47 do Wielkiej Brytanii przeniesiono żołnierzy PSZ, z których większość wstąpiła do  Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. W 1945 było w Wielkiej Brytanii 90–95 tys. osób urodzonych w Polsce, 1949 — ok. 160 tys. Kształtowała się nowa emigracja (gł. inteligencja), podkreślająca swój polit. charakter; nie uznała ona ustaleń w sprawie Polski podjętych na konferencji jałtańskiej 1945; nadal funkcjonował rząd RP na uchodźstwie (do 1991), Rada Nar. (1949–91), powołano  Skarb Narodowy. Działalność podjęły nowe partie polit., m.in. Liga Niepodległości Polski, Niezależna Grupa Społ. i  Polski Ruch Wolnościowy “Niepodległość i Demokracja”. W okresie rozłamu w środowisku uchodźstwa polit. 1954–72 istniały konkurencyjne wobec władz RP na uchodźstwie:  Rada Jedności Narodowej,  Rada Trzech i  Egzekutywa Zjednoczenia Narodowego. Wszystkie środowiska dążyły do wznowienia sprawy pol. w stosunkach międzynar., domagały się przywrócenia pełnej niepodległości Polsce, wycofania wojsk sowieckich oraz przeprowadzenia wolnych wyborów parlamentarnych; te postulaty wysuwały wobec mocarstw, organizowały demonstracje i zjazdy (1966 Zjazd Polski Walczącej), wspierały działalność opozycji niepodl. i demokr. w kraju ( Fundusz Pomocy Krajowi). Społeczna i kult. działalność emigracji po 1945 była w dużej mierze kontynuacją prac podjętych w latach II wojny świat., m.in. szkolnictwo pol. (z czasem likwidowane, a Polacy uczyli się w szkołach bryt.); na szczególną uwagę zasługuje życie kult., m.in. działalność wydawnicza (wydawnictwa Gryf, Orbis, Veritas, Pol. Fundacja Kult., a także związane z nową emigracją  Puls i  Aneks), teatr, prasa (m.in. nadal wychodzi “Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, “Myśl Polska”, od 1944  “Jutro Polski”, od 1947  “Teki Historyczne”, od 1950 “Robotnik” ; 1957–90 “Rzeczpospolita Polska”, 1946–81 “Wiadomości”, 1941–64 “Orzeł Biały”), instytucje nauk. (m.in.  Polskie Towarzystwo Hitoryczne na Obczyźnie, Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie, Inst. Pol. i Muzeum Gen. Sikorskiego, Studium Polski Podziemnej, Biblioteka Polska). Od lat 70. życie kult. Polaków skupia się w Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym (POSK). Działają organizacje kombatanckie ze  Stowarzyszeniem Polskich Kombatantów — Federacja Światowa (od 1945) na czele, stowarzyszenia techników, nauczycieli lekarzy i innych grup zaw., związki młodzieżowe (ZHP, Katol. Stow. Młodzieży Pol., YMCA), ponadto organizacje opiekuńcze. Funkcję koordynującą spełnia  Zjednoczenie Polskie w Wielkiej Brytanii. Szacuje się, że w Wielkiej Brytanii mieszka ok. 150 tys. osób pol. pochodzenia; największym skupiskiem jest Londyn (ok. 40 tys.), następnie Manchester (ok. 6 tys.), Birmingham (ok. 4 tys.), Bradford (ok. 3 tys.), Edynburg i Glasgow. Społeczność pol. w Wielkiej Brytanii ulega przemianom, pierwsze pokolenia powojenne odchodzą, kurczą się organizacje kombatanckie i zaw., niektóre działają już tylko formalnie; 1991 rozwiązały się władze RP na uchodźstwie (po odzyskaniu przez Polskę pełnej suwerenności); drugie i trzecie pokolenia asymilują się.

ARGENTYNA. POLONIA I POLACY. Pierwsi Polacy pojawili się ok. 1812, w początkowym okresie walk niepodl. w Argentynie; wzięli w nich udział m.in. M. Zatocki, gen. A. Belina-Skupiewski. Następne grupy Polaków napłynęły po powstaniu listopadowym i styczniowym; na polu nauki i w wojskowości wyróżnili się m.in.: gen. T. Iwanowski, N. Żaba, Cz. Jordan-Wysocki, M. Rymarkiewicz, R. Sudnik. W końcu XIX w. zaczęła przybywać emigracja zarobkowa, zwł. chłopska, z terenów wsch. Małopolski; osiadła gł. w prow. Misiones, gdzie 1897 założono osadę Apóstoles. Po 1905 napłynęły nieco liczniej grupy robotników. Po I wojnie świat. liczba przybyszów z Polski do Argentyny narastała, zwł. od czasu ograniczenia imigracji przez USA (ustawa z 1921). Argentyna stała się drugim po Kanadzie krajem, do którego kierowała się w tym czasie zamor. emigracja z Polski, a pierwszym wśród krajów Ameryki Łacińskiej. W 1929 liczba Polaków w Argentynie wynosiła ok. 25 tys., 1939 — ok. 120 tysięcy. Pierwsze pol. stowarzyszenie w Argentynie założono ok. 1890 (Tow. Demokr. Polskie) w Buenos Aires; 1913 zaczęło się ukazywać pierwsze pol. pismo “Echo Polskie”; 1914–39 rozwinęło się życie organiz. Polonii; 1934 powstał Inst. Kultury Argent.-Polskiej. W okresie II wojny świat. w Argentynie przebywało ok. 200 tys. Polaków; obecnie Polonię szacuje się na ok. 170 tys.; największe skupiska w stol. i prow. Buenos Aires, prow. Misiones, w m.: Comodoro Rivadavia, Córdoba, Rosario i Santa Fe. Działają liczne pol. organizacje, instytucje, związki, ogniska kult.; powstało wiele towarzystw, większość z nich wchodzi w skład  Związku Polaków w Argentynie; w Buenos Aires istnieje m.in. Stow. Techników i Inżynierów Pol., “Klub Polski” oraz Koło AK, Związek Tobrukczyków i Karpatczyków, Stow. Marynarki Wojennej, Pol. Macierz Szkolna, ZHP, Tow. Śpiewacze im. F. Chopina,  Biblioteka Polska im. I. Domeyki; działa Pol. Misja Katolicka. W Argentynie jest wyd. prasa polonijna, m.in. “Głos Polski”.

ŁOTWA. POLONIA I POLACY. W 2 poł. XVI w., po włączeniu wsch. części Łotwy do Polski, została zapoczątkowana pol. kolonizacja, misyjna działalność Kościoła rzymskokatol.; nastąpiła polonizacja szlachty inflanckiej i kurlandzkiej. W okresie rozbiorów Polacy łot. aktywnie uczestniczyli w pol. powstaniach nar.; pielęgnowali tradycje narodowe. W 1918 po uzyskaniu niepodległości przez Łotwę Polacy łot. zostali uznani za ludność autochtoniczną, uzyskali status mniejszości nar.; ich liczbę statystyki pol. szacowały na ponad 100 tys. (1930); gł. ośr.: Latgalia (60 tys.), lewobrzeżna Kurlandia i Semigalia (30 tys.), Ryga (16 tys.), Lipawa (8 tys.), Mitawa (5 tys.). W 1922 utworzono Związek Polaków na Łotwie z siedzibą w Dyneburgu (ob. Daugavpils); aktywnie działały organizacje młodzieżowe (m.in. harcerstwo), katol., m.in. Pol. Akcja Katol.; dobrze było zorganizowane szkolnictwo (1922–30): 3 gimnazja, 35 szkół podstawowych; ponad 15 bibliotek; wychodziła prasa pol.: tyg. “Głos Polski”, “Ilustrowany Tygodnik Polski”, “Dzwon”, “Nasze Życie”; pol. tradycje rel. pielęgnował Kościół katolicki. W Rydze na politechn. licznie studiowali Polacy, a na uniw. wykładali pol. profesorowie, m.in. polonista prof. S. Kolbuszewski. W 1930–31 nastąpił regres w stosunkach pol.-łot.; władze łot. m.in. zawiesiły działalność Związku Polaków na Łotwy, zamknięto część szkół pol.; akcje przeciw pol. wpływom kult. i społ. nasiliły się po 1934. W 1939 granicę pol.-łot. przekroczyło kilka tys. żołnierzy pol. oraz grupa uciekinierów cyw. i 50–60 tys. robotników sezonowych z Polski; 5 VIII 1940 Łotwa została włączona do ZSRR; rozwiązano wszystkie organizacje pol., zlikwidowano życie polit. i społ.-kult. Polaków, pozamykano kościoły pol.; IX 1940 wywieziono do Rosji kilka tys. żołnierzy pol. internowanych na Łotwę; 13–14 VI 1941 nastąpiła masowa deportacja ludności Łotwy na Syberię, w tym wielu Polaków. W VI 1941 Łotwę zajęły oddziały niem., nastąpiły kolejne represje w stosunku do Polaków; powstały tajne organizacje konspiracyjne, m.in. harcerskie Wyzwolenie Polski; ZWZ-AK zorganizował w Dyneburgu, Lipawie, Mitawie i Rydze ekspozytury wywiadowcze, a w ramach organizacji Wachlarz utworzono V Odcinek (Wilno–Dyneburg–Połock); również kilkudziesięciu Polaków z Łotwy walczyło w szeregach 23 Brasławskiej Brygady AK. W wyniku represji niem. zginęło kilkuset Polaków. Latem 1944 Łotwę zajęła Armia Czerwona; nasiliła się rusyfikacja ludności pol.; III 1949 w czasie przymusowej kolektywizacji deportowano na Syberię wiele pol. rodzin; 1980 tylko 21% Polaków uznawało język pol. za ojczysty. W wyniku zmian zachodzących w latach 80. w Polsce i ZSRR wśród Polaków łot. nastąpiło ożywienie ruchu nar.; 1988 w Daugavpils powstał pierwszy samodzielny Ośr. Kult.-Oświat. Polaków “Promień”, a w Rydze Tow. Społ.-Kult. Polaków na Łotwie; 1989 reaktywowano  Związek Polaków na Łotwie; organizuje się szkolnictwo, powstają organizacje sport., chóry, zespoły teatr., a także są otwierane nowe kościoły pol.; obecnie (1993) na Łotwie mieszka ok. 70–80 tys. Polaków (wg źródeł łot. ok. 58 tys.).

SZWECJA. POLONIA I POLACY. W 2 poł. XIX w. w Szwecji znaleźli schronienie pol. emigranci polit. (m.in. H. Bukowski), a pod koniec XIX w. przybyły pierwsze grupy robotników pol. (z Danii), zatrudnianych gł. w rolnictwie; Polacy skupiali się gł. w południowej Szwecji. W 1917–18 w Sztokholmie działało Przedstawicielstwo Kom. Nar. Polskiego w Paryżu; w okresie międzywojennym istniał Związek Polaków Zamieszkałych w Szwecji. Od X 1939 w Szwecji pojawiali się marynarze pol. okrętów podwodnych i uciekinierzy z Polski; 1945 przybyło ok. 15 tys. Polaków; po 1945 część wróciła do kraju, część emigrowała do Ameryki Pn. i Pd. oraz Australii. W 1945 powstała Rada Uchodźstwa Pol., a 1953 ustanowiono Pol. Misję Katol. w Szwecji z siedzibą w Malmö. W 1955 liczbę Polaków w Szwecji szacowano na 2–3 tys.; kolejna znaczniejsza fala Polaków napłynęła w wyniku wydarzeń marcowych 1968 w Polsce — ok. 5 tys. Polaków pochodzenia żyd.; 1970 w Szwecji było ok. 11 tys. osób pol. pochodzenia. W latach 70. i 80. trwała duża emigracja sezonowa z Polski; Polacy byli zatrudniani gł. w rolnictwie, hotelarstwie, służbie zdrowia. W 1977 powstał Centr. Związek Organizacji Polonijnych w Szwecji, 1991 przekształcony w Zrzeszenie Organizacji Polonijnych w Szwecji (przewodn. R. Olejnik; organ prasowy kwartalnik “Polonia”); 1982 powstał Kongres Polonii (przewodn. R. Koba; mies. “Słowo Kongresu”). W latach 80. napłynęła liczna emigracja polit.; 1982–89 działało w Szwecji Biuro Informacyjne “Solidarności”. W 2 poł. lat 80. zwiększyło się w Szwecji zainteresowanie Polską; działają m.in. Szwedz.-Pol. Towarzystwo Ekon., Szwedz.-Pol. Tow. Ochrony Środowiska. Na przeł. 1990 i 1991 mieszkało w Szwecji ok. 40 tys. osób pol. pochodzenia (w tym ponad 21 tys. miało obywatelstwo szwedz.); gł. ośr. Polonii: Sztokholm, Malmö, Göteborg, Landskrona, Norrköping, Gävle. Znani przedstawiciele Polonii szwedz.: slawista — J. Trypućko, sinolog — J. Święcicki, historyk — J. Lewandowski, onkolog i polityk — J. Einhorn, artysta grafik — Cz. Słania, dziennikarze — L. Garczyński-Gąsowski i M. Zaremba.

BELGIA. POLONIA I POLACY. Po upadku powstania listopadowego 1831 do Belgii przybyły liczne grupy pol. emigracji polit. (ok. 600 osób), m.in. J. Lelewel, S.G. Worcell, J.Z. Skrzynecki; następna fala po powstaniu styczniowym 1864 (ok. 200 osób). Od 1911 zaczęła napływać emigracja zarobkowa, 1922–38 — ok. 28 tys., gł. górnicy i robotnicy; po I wojnie świat. do Belgii przybyli również górnicy pol. z Nadrenii i Westfalii oraz część Polaków z Francji (łącznie ok. 30 tys.); 1938 pol. zbiorowość w Belgii liczyła ok. 62 tys.; podczas II wojny świat. Polacy brali aktywny udział w belg. ruchu oporu; w walce o wyzwolenie Belgii ważną rolę odegrała 1 Dyw. Pancerna; po 1945 osiedliło się tu ok. 10 tys. Polaków; 1950–76 następne 10 tys.; jednocześnie od 1945 odbywała się reemigracja do kraju (ok. 9 tys.) oraz emigracja do USA, Kanady i Australii; 1988 w Belgii było ok. 50 tys. ludności pochodzenia pol.; zamieszkują gł. górn. okręgi Limburgii oraz przem. regiony Liège i Antwerpii.

Polonia belg. w okresie międzywojennym należała do lepiej zorganizowanych środowisk pol.; działały: Związek Polaków w Belgii (zał. 1923), Pol. Misja Katol. (zał. 1926), ZHP, ponadto wiele organizacji o charakterze regionalnym. Po 1945 część organizacji reaktywowała swą działalność, powstały również nowe, związane z rządem pol. na emigracji (Związek Pol. Uchodźstwa Wojennego, zał. 1946 jako centrala emigracji powojennej świata), jak i o charakterze prokomunist. (Związek Patriotów Pol., zał. 1944, Rada Nar. Polaków w Belgii, zał. 1946). Ważną rolę w życiu Polonii odgrywa szkolnictwo, placówki kult.-oświat. (Pol. Inst. Nauk. z J. Korabem-Brzozowskim na czele) oraz prasa (“Polak w Belgii”, “Gazeta Polska”).

CZECHY. POLONIA I POLACY. Na mocy decyzji Konferencji Ambasadorów w Spa w lipcu 1920 w granicach Czech znalazły się tereny zamieszkane przez ok. 100 tys. Polaków (gł. na Śląsku Cieszyńskim); byli oni zatrudnieni zwł. w rolnictwie, hutnictwie (Trzyniec) i górnictwie (Ostrawsko-Karwińskie Zagłębie Węglowe). Polacy przejawiali dużą aktywność w życiu społ.-polit. i kult.; 1921 powstało Tow. Nauczycieli Pol., 1935 — Rada Nacz. Polaków, 1938 — Związek Polaków (J. Buzek), działała Macierz Szkolna (P. Feliks); młodzież pol. jednoczyła się w ZHP i Związku Młodzieży Pol. “Jedność”; do ważniejszych organizacji polit. należały Związek Śląskich Katolików, SL i Pol. Socjalist. Partia Robotn. (E. Chobot, J. Badura); rozwijał się ruch spółdz. i oświat.; wychodził “Dziennik Polski”, “Głos Robotniczy i Włościański” (organ Oddziału Pol. KPCz). W czasie II wojny świat., w walce z okupantem i w wyniku akcji eksterminacyjnej, ludność pol. w Czechach poniosła znaczne straty; Polacy uczestniczyli w ruchu oporu, który na Śląsku Cieszyńskim był powiązany ze strukturami konspiracji na Górnym Śląsku. W 1947, po podpisaniu umowy o współpracy między Polską a Czechosłowacją, pozwolono utworzyć  Polski Związek Kulturalno-Oświatowy (PZKO) oraz Stow. Młodzieży Pol., zezwolono też na działalność pol. klubów sport.; działalność wznowiły szkoły pol. i teatr pol. w Czes. Cieszynie; 1952 pol. organizacje młodzieżowe zlikwidowano, pozostał tylko PZKO, sterowany przez władze komunistyczne. Obecnie wznawiają działalność takie organizacje międzywojenne, jak Harcerstwo Pol. (1990), Stow. Młodzieży Pol. (1990), Tow. Nauczycieli Pol. (1990), Macierz Szkolna (1991), stowarzyszenia dziennikarzy (1989) i literatów (1990); powstała Rada Polaków, organ reprezentujący interesy Polaków mieszkających w Czechach, i Fundacja “Zaolzie”, zrzeszająca Polaków z Zaolzia mieszkających w wielu krajach Europy.

AUSTRIA. POLONIA I POLACY. Pierwsze wzmianki o Polakach w Austrii sięgają XV w.; do rozbiorów Polski emigracja miała charakter jednostkowy; w okresie rozbiorów migracje przybrały charakter wewnątrzpaństw.; w okresie monarchii austro-węg. wielu Polaków zajmowało w rządzie austr. wysokie stanowiska (np. K. Badeni, A. Potocki, A. i A. Gołuchowscy). W okresie międzywojennym najsilniejszym skupiskiem pol. był Wiedeń, poza tym Graz, Linz, Leoben, Salzburg, Innsbruck; 1934 liczba Polaków w Austrii wynosiła ok. 25 tys. osób, 1945 — 80 tys.; 1945–48 opuściło ją ok. 60 tys.; obecnie liczbę Polaków szacuje się na ok. 30 tysięcy. Pierwszym legalnie działającym stowarzyszeniem pol. w Austrii było Pol. Akademickie Stow. “Ognisko” w Wiedniu; pod koniec XIX i w XX w. działało wiele organizacji młodzieżowych (m.in. Stow. Pol. Młodzieży Postępowej “Spójnia”, “Czytelnia Polska” Akademików Górn. w Leoben, ZHP), organizacji robotn. (m.in. Stow. Robotników Pol. “Siła” w Wiedniu) i organizacji mieszczańsko-inteligenckich (m.in. Stow. Pol. “Zgoda” w Wiedniu, “Dom Polski” w Wiedniu); 1859–1934 ukazywały się 82 czasopisma pol. (m.in. “Postęp”, “Głos Wiedeński”). Obecnie działa ok. 20 organizacji, stowarzyszeń, kół i klubów polonijnych, które 1990 powołały w Wiedniu  Forum–Wspólnota Polskich Organizacji w Austrii; najliczniejszą organizacją jest  Związek Polaków w Austrii “Strzecha”.

REPUBLIKA POŁUDNIOWEJ AFRYKI. POLONIA I POLACY. Pierwsze kontakty Polaków z pd. Afryką nastąpiły w XVI w. i 1 poł. XVII w. (misjonarze, kupcy oraz podróżnicy); osadnictwo pol. na tych terenach zaczęło się na przeł. XVII i XVIII w. (Polacy z hol. Zjednoczonej Kompanii Wschodnioind.); silne procesy asymilacyjne, gł. z ludnością burską. W XVIII i na przeł. XIX i XX w. zaczęły się liczne wyjazdy Polaków do pd. Afryki; była to czasowa emigracja zarobkowa związana z odkryciem diamentów i złota (pol. osada Modderspruit), jak również podróże uczonych i badaczy (m.in. A. Rehman, S. Poraj-Suchecki, J. Danysz) oraz działalność misyjna (misje: mariannhillska, oblatów, jezuitów, salezjanów); Polacy brali udział w wojnie ang.-burskiej 1899–1902. W okresie międzywojennym do pd. Afryki napłynęła fala Żydów z Polski (powstały pierwsze organizacje kult.), odbyły się pol. wyprawy nauk. (m.in. J. Loth, W. Goetel, K. Nowak). W czasie II wojny świat., IV 1943 do Oudtshoorn przybyła 500-osobowa grupa pol. dzieci i młodzieży; pod koniec lat 40. i na pocz. 50. osiedlili się tu byli żołnierze PSZ, przybyli z Europy Zach.; w Johannesburgu powstało Zjednoczenie Osadników Pol. w Afryce Pd. (od 1973 p.n. Zjednoczenie Pol. w Afryce Pd.) z autonomicznym oddziałem w Kapsztadzie, Stow. Techników Pol., Stow. Pol. Kombatantów, Koło Pol. w Durbanie, Rodzina Pol. w Pretorii; centrum życia polonijnego jest Lyndhurst, gdzie znajduje się klasztor Sióstr Służebniczek NMP. W latach 80. do RPA przybyło kilka tys. Polaków (gł. inżynierów, techników i lekarzy), utworzono nowe stowarzyszenia (m.in. Związek Pol. Lekarzy i Dentystów); liczbę Polonii w RPA szacuje się obecnie na 13–15 tys.; charakteryzują ją wysokie kwalifikacje zaw. i wysoki status społ.; Polacy najliczniej zamieszkują aglomerację Johannesburga (8 tys.), następnie Kapsztad, okręg przem. Vaal Triangle oraz Pretorię i Durban.

WŁOCHY. POLONIA I POLACY. Polsko-wł. stosunki kult. datują się od XII w. — studia Polaków na uniw. wł. (Bolonia, Padwa, Rzym), gosp. od XIII w. — handel zbożem; pol. uczeni odgrywali ważną rolę na wł. uniwersytetach, m.in. filozof, przyrodnik i matematyk Witelo, lekarz Mikołaj z Polski (1271 rektor uniw. w Padwie), Jan Polak (rektor uniw. w Bolonii); w XV w. z uczelniami wł. byli związani: Paweł Włodkowic, J. Ostroróg, Jan z Ludziska, Grzegorz z Sanoka, Marcin Król z Żurawicy; szczególnie żywe były te kontakty w dobie odrodzenia — na wł. uniw. studiowało wielu późniejszych pol. uczonych oraz dostojników państw. i duchownych (m.in. M. Kopernik, J. Zamoyski), profesorami wł. uczelni byli m.in.: Piotr z Goniądza, J. Struś, S. Warszewicki; studiowali tu i tworzyli pol. poeci, pisarze, malarze, muzycy (K. Janicki, Ł. Górnicki, J. i P. Kochanowscy, J.A. Morsztyn, M.K. Sarbiewski, M. Zieleński, F. Smuglewicz i in.); wykopaliska i badania nad sztuką staroż. prowadził S.K. Potocki; jako admirał floty papieskiej wsławił się w latach 30. XVIII w. T.S. Wolski. Po rozbiorach Polski powstały i wyróżniły się walecznością  Legiony polskie we Włoszech. Osiedlali się tutaj także emigranci po powstaniu listopadowym 1830–31. Działalność Polaków we Włoszech miała duże znaczenie w okresie Wiosny Ludów 1848–49 (Legion Mickiewicza, L. Mierosławski, W. Chrzanowski); 1861 w Genui, następnie w Cuneo, istniała Pol. Szkoła Wojsk., która przygotowała ok. 300 oficerów dla przyszłego powstania styczniowego 1863–64. Wychodźcy pol. włączyli się aktywnie do życia nauk. i kult. we Włoszech, m.in. T. Lenartowicz wykładał historię literatur słow. w Bolonii (1879–83), Z. Bośniacki prowadził badania paleontologiczne i geol., zoolog Sz. Syrski był dyr. Muzeum Historii Naturalnej w Trieście (1866–75), zbiory A. Wołyńskiego (badacza i biografa Galileusza) stały się zalążkiem Muzeum M. Kopernika w Rzymie (powstało 1883). W XIX w. wielu pol. artystów studiowało we Włoszech (W.K. Stattler, A. Kokular, R. Hadziewicz, H. Stattler, M. Guyski); na stałe osiedli — W. Brodzki, H. Siemiradzki, T.O. Sosnowski; J. Toeplitz stał na czele Banca Commerciale Italiana (w latach 20. XX w. należał do największych bankierów Europy). W 1926 typograf S. Tyszkiewicz zał. we Florencji pol. Oficynę Florencką, wydającą dzieła bibliofilskie.

W okresie międzywojennym wł. Polonia liczyła ok. 1 tys. osób; ponad 1 tys. uchodźców z Polski przybyło do Włoch po wybuchu II wojny świat.; podczas wojny, po wylądowaniu aliantów, we Włoszech toczył walki 2 Korpus Pol. ( Monte Cassino); po wojnie we Włoszech pozostało kilka tys. Polaków; osiedlili się oni gł. nad M. Adriatyckim, w regionie Marche (Ankona, Macerata, San Severino Marche, Tortoreto Lido, Loreto); ponadto Polacy zamieszkują Katanię i Palermo na Sycylii, Bolonię, Reggio nell'Emilia, Wenecję, Padwę i Mediolan; największym pol. skupiskiem jest Rzym; 1945–47 Włochy stały się ważnym ośr. emigr. życia kult., dzięki powstałemu z inicjatywy J. Giedroycia  Instytutowi Literackiemu, którego nakładem ukazał się pierwszy numer mies. “Kultura”. W Rzymie działają m.in.:  Polski Instytut Historyczny, Fundacja im. Margrabiny Umiastowskiej, Dom Polski Jana Pawła II dla Polonii Świata, Duszpasterski Ośr. “Corda Cordi” oraz Centr. Ośr. Duszpasterstwa Emigracji; Polacy zrzeszają się w stowarzyszeniach społ.-kult. (stowarzyszenia rodzin pol., kluby i związki); interesy najnowszej emigracji reprezentuje Kom. Uchodźców Pol. w Rzymie. W latach 80. do Włoch wyemigrowało 35–40 tys. Polaków (w większości z zamiarem wyjazdu na stałe do USA, Kanady, Australii, RPA); obecnie Polonia wł. liczy ok. 30 tys. osób (1994).